მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის
ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალი
პრესა
Lähtö / განშორება

მარიამ იაშვილი
Lähtö / განშორება
2017 წლის თუმანიშვილის სახელობის ხელოვნების ფესტივალის GIFT ფარგლებში, 10-11 ნოემბერს, კოტე მარჯანიშვილის სახელობის დრამატული თეატრის სცენაზე ფინური ვიზუალური თეატრის (WHS) წარმოდგენა - Lähtö / განშორება - გაიმართა.
რეჟისორ კალე ნიოს (Kalle Nio) თეატრალიზებული დადგმა საქართველოში ფინეთის კულტურის სამინისტროს (Suomen Kulttuurirahasto), საფრანგეთის საცირკო ხელოვნების ასოციაციის (Les Migrateurs / associés pour les Arts du Cirque) ასევე, ფონდების: Koneen Säätiö, Taiteen keskustoimikunta and Alfred Kordelinin Rahasto დახმარებით განხორციელდა.
უნდა აღვნიშნო, რომ ქართველი მაყურებელი თანამედროვე ვიზუალური თეატრის წარმოდგენებით, არც თუ ისე განებივრებულია. ამიტომ, ფესტივალის საფინალო სპექტაკლს დიდი ინტერესით ველოდებოდი. კიდევ უფრო საინტერესოდ მეჩვენა ორგანიზატორების მხრიდან პროგრამაში მოცემული ინფორმაცია, რომელსაც, მიუხედავად რიგი გრამატიკული და სტილური შეცდომებისა, უცვლელად გთავაზობთ:
„ახალგაზრდა ფინელების ჯგუფმა თანამედროვე საცირკო ხელოვნება, ჟანგლიორობისა და თოჯინების თეატრის შერწყმით, თუ გამოსახვის ფორმათა წარმოუდგენელი მაშტაბით და უზადო ფანტაზიით, ნამდვილ მაგიად აქციეს. თავიანთი წარმოდგენებით, გასული დეკადების მანძილზე ფინური ცირკის მნიშვნელოვან განთვითარებას საკუთარი ავანგარდით გაუსწრეს და არა თუ ამ ჟანრის, არამედ ზოგადად, თანამედროვე ფინური თეატრის მაშტაბით, მეტად საინტერესო კვალი დატოვეს.
თანამედროვე ცირკის „WHS“ ხელმძღვანელი კალე ნიო, ვიზუალი ხელოვნების ოსტატი და ჯადოქარია ჰელსინკიდან. მის ნამუშევრებში იგი არა ერთ კვლევასა და ცდას ატარებს ამოიცნოს ვიდეო გამოსახულების უამრავი შესაძლებლობები, რომელიც გარკვეულ დროსა და სივრცეში სხვადასხვა ფორმით ცოცხლდება“.
თანამედროვე ცირკის WHS ხელმძღვანელმა, რეჟისორმა და მსახიობმა კალე ნიომ ვიდეო-გამოსახულებებისა და სცენური განათების ტექნიკური უზრუნველყოფის დახმარებით, მარჯანიშვილის თეატრში მისულ მაყურებელს ვიზუალური ხელოვნების მაგიური შესაძლებლობები ნამდვილად აჩვენა. მთავარი სიძნელე, კი რომელიც, ჩემი აზრით, შემოქმედებით გუნდს იმ საღამოს სპექტაკლის მსვლელობისას გაუჩნდა, წარმოდგენილი სცენური მასალის დამაჯერებლობა და მაყურებლის მხრიდან აღძრული ინტერესის შენარჩუნება იყო.
სხეულის პლასტიკისა და მინიმალისტური ქორეოგრაფიული ელემენტების გამოყენებით, ჩვენ თვალწინ განვითარებული სცენური ამბავი, ქალისა და მამაკაცის ურთიერთობის ყველაზე სევდიან ეტაპზე - განშორებაზე - გვიყვებოდა. გვიყვებოდა საცირკო - მაგიური და ვიზუალური - ვიდეო-არტის გამომსახველობითი საშუალებების რიტმული მონაცვლეობითაც, რაც მსახიობებს - კალე ნიოსა და ვერა სალენე ტეგელმანს - იმ საღამოს სასცენო ილუზიის მიღწევაში უდავოდ უწყობდნენ ხელს. სასცენო ილუზია მიიღწეოდა აგრეთვე სპექტაკლში უხვად გამოყენებული „საცირკო ილეთების“ საშუალებითაც.
მედიასაშუალებების ტექნიკური მიღწევებისა და ადამიანის სხეულის შესაძლებლოების წინა პლანზე წამოწევა, ვიზუალურ თეატრში, რა თქმა უნდა, უმთავრესი ფაქტორია. ციფრული ტექნოლოგიების გამოყენება კი თანამედროვე არტისტს კიდევ უფრო მეტად ეხმარება სხვადასხვა გამომსახველობითი საშუალებების ექსპერიმენტულ განხორციელებასა და გამოსახვაში. თუმცა, მათი შესაძლებლობების ათვისება და სცენური სურათების ერთ მთლიანობაში შეკვრა, რეჟისორის მხრიდან, დღესდღეობით, განსაკუთრებულ მიღწევად, ნამდვილად აღარ უნდა ითვლებოდეს. მით უმეტეს, როდესაც საქმე XX საუკუნის ხელოვნებაში აღიარებულ ისეთ პოპულარულ მიმდინარეობასთან, გვაქვს, როგორიც ვიზუალური თეატრია.
ვიზუალური ხელოვნების არტისტმა ჰელსინკიდან - კალე ნიომ თანამედროვე თეატრისთვის დამახასიათებელი ყველა ზემოაღნიშნული გამომსახველობითი ფაქტორი და მათ შორის, „საცირკო ილეთები“ წარმოდგენაში უდავოდ ინდივიდუალური მიდგომით გამოიყენა. ამ „საცირკო ილეთების“ გამოყენების გარეშე კი, მარჯანიშვილის თეატრის სცენაზე გათამაშებული ამბავი, უბრალოდ, ზედმეტად მოსაწყენი და ერთფეროვანი იქნებოდა. არადა, თანამედროვე ვიზულაური თეატრი, თავისი სპეციფიკიდან გამომდინარე, ტექნიკური შესაძლებლობებისა და „საცირკო ილეთების“ ფლობის გარდა, რეჟისორის მხრიდან, უდიდეს გემოვნებასა და სცენურ იტელექტსაც მოითხოვს.
სპექტაკლის რეჟისორმა ნამდვილად მოახერხა და შეძლო, რომ საკუთარი ფანტაზიისა და ხედვის საფუძველზე ერთმომქდებად შეკრული „ჯადოსნური სანახაობა“ ფესტივალის მაყურებლისთვის, საზღვრებს მიღმაც, მთელი თავისი სცენოგრაფიული მომხიბვლელობითა და ესთეტიკური სიკეკლუცით შემოეთავაზებინა. თუმცა, რამდენად იყო წარმოდგენა ამ „ჯადოსნური სანახაობის“ მიღმა საინტერსო, ვფიქრობ, ეს უკვე მაყურებლის გემოვნებისა და ინტელექტის საკითხია.

 

11/16/2017
უთვალავი ფერით შექმნილი სამყაროს საოცრებანი/ მაკა ვასაძე

 

 

 

მაკა ვასაძე

უთვალავი ფერით შექმნილი სამყაროს საოცრებანი

საერთაშორისო ფესტივალების უცხოური პროგრამების ერთ-ერთი მთავარი დანიშნულება - მსოფლიო სათეატრო სივრცეში მიმდინარე პროცესების ასახვაა. იმის გარკვევა, თუ, რა ენაზე საუბრობს დღეს თეატრი. „თამაშის“ რომელ, ან თუნდაც, რამდენ ხერხს იყენებს დღეს თეატრი. თეატრი ყველაზე ცოცხალი და მრავლის მომცველი ხელოვნების დარგი, რომელმაც დასაბამიდან დღემდე შეითვისა, შეისისლხორცა, გააერთიანა, გაითავისა ხელოვნების სხვადასხვა დარგი, შექმნა საკუთარი „თამაშის“ წესები თუ კანონები, მაყურებელთან სასაუბრო საკუთარი ენა. თეატრი, არსებობის მანძილზე,  მრავალჯერ მიუბრუნდა ხალხურ საწყისებს თუ რიტუალს. დასაბამიდან დღემდე ციკლურ ფაზებს გადის: იბადება, იქმნება, ვითარდება, რთულდება, მარტივდება და ისევ საწყისებს უბრუნდება...

სულ რამდენიმე წლის წინ ამბობდნენ: თეატრი მოკვდა. კინომ, ტელევიზიამ, ინტერნეტმა მოკლა თეატრიო. ძალიან ცდებოდნენ ისინი, ვისაც ასე მიაჩნდა. დიონისეს ან, თუნდაც ოსირისის მსგავსად, თეატრი ვერასდროს მოკვდება, ვერ მოკვდება მანამ, სანამ ადამიანი არსებობს. ერთი მარტივი, უბრალო მიზეზის გამო, „თამაშებრივი ძიება“ ადამიანის გენეტიკურ კოდში დევს. ადამიანს ყოველთვის ექნება სურვილი - მიგნებული, მოძიებული,  სხვას - თავისივე მსგავსს, გაუზიაროს. სათეატრო ენა, თამაშებრივი ენა, „ცოცხალი“ ენა კი, ყველასთვის გასაგები და მისაღებია.

მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალის - „საჩუქარი“ - წლევანდელ პროგრამში, სხეულებრივი ენით გადმოცემული, ორი საუკეთესო წარმოდგენაა ჩართული. საშა ვალცის „Continu“ და უშიო ამაგაცუს „კუმკუატის მარცვალი“. ორივე სპექტაკლი (ამბსოლუტურად განსხვავებული სტილისტიკით) ადამიანის მიერ კოსმიური სამყაროს კვლევას, ძიებას, მასში საკუთარი ადგილის მიგნებას გამოხატავს.

უშიო ამაგაცუ - მოცეკვავე, ქორეოგრაფი, რეჟისორი იაპონიაში მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში, პროტესტის ნიშნად აღმოცენებული, ბუტოს მიმდინარეობის, მეორე თაობის წარმომადგენელია. ბუტო, 50-60-იანი წლების ავანგარდის  და მსოფლიო პოსტმოდერნული ეპოქების მიჯნაზე წარმოიშვა. ნაგასაკისა და ჰიროსიმას ტრაგედიის პერიოდში დაბადებულ იაპონელთა თაობის მიერ შექმნილი - ხელოვნების, ცეკვის ენაზე გამოხატული პროტესტია. პროტესტი, არა მარტო, კაცობრიობის მიერ ჩადენილი დანაშაულის, არამედ  ომის შემდგომ პერიოდში, იაპონურ ნაციონალურ ცეკვაში, დასავლური ცეკვის ელემენტების ექსპანსიის, და, ასევე, ტრადიციული „ნოს“, ზედმეტად დახვეწილი მოძრაობების მიმართ. მათ სურდათ  ცეკვის, სხეულის ენით შეექმნათ ისიეთი მიმდინარეობა, რომელიც ნაციონალურ ხალხურ და რიტუალურ საწყისებს დაეყრდნობოდა. „სხეულის ენა“, რა თქმა უნდა, ნაციონალურიდან გამომდინარე, უფრო მიწიერი, „ჩვეულებრივ“ ადამიანთა, „მოკვდავთა“ მოძრაობებზე, პლასტიკაზე, ჟესტიკულაციასა თუ მიმიკაზე იქნებოდა აგებული. უფრო ადრეულ „ანკუკო ბუტოს“ („წყვდიადის ცეკვა“) ნაციონალურ ესთეტიკურ ხერხებზე დაეყრდნობით, მათ ეს შესძლეს. თუმცა, პირველი მცდელობა, თავად იაპონიაში - ხალხმა, მაყურებელმა ვერ მიიღო და გააპროტესტა. ორი მოცეკვავე ხელოვანის, ჰიჯიკატა ტაცუმის და ონო კადზუოს (Hijikata Tatsumi, Ohno Kazuo) ერთობით შექმილმა „ბუტომ“ მაყურებელი დააფრთხო. 1959 წელს იაპონიაში, ცეკვის ფესტივალზე, ჰიჯიკატა ტაცუმიმ პირველად უჩვენა მაყურებელს „კინჯიკი“ („აკრძალული ფერები“), იოკიო მიშიმას (მწერალი, პოეტი, რეჟისორი, მსახიობი) ამავე სახელწოდების რომანის მიხედვით. მაყურებელმა ვერ აღიქვა,  ვერ მიიღო, იმ პერიოდში ტაბუდადებული ჰომოსექსუალური ძიებები, სწორედ ვერ გაიგო, სიცოცხლის გამგრძელებელი ფალოსის კულტი (რომელიც ყველა ხალხთა ხალხურ საწყისებსა თუ რიტუალებში არსებობს, მათ შორის ჩვენთან, საქართველოში). გარდა ამისა, წარმოდგენის მსვლელობისას, ერთ-ერთ ეპიზოდში, ქათამი გაიგუდა. ამ ეპიზოდმა მაყურებელი აღაშფოთა და ჰიჯიკატა ტაცუმი საერთოდ მოხსნეს საფესტივალო პროგრამიდან. ამისდა მიუხედავად, იმ პერიოდში შექმნილმა უნიკალურმა სტილმა, განვითარება მაინც პოვა. დღეს, ბუტოს მიმდინარეობის, რამდენიმე ჯგუფი (დასი) არსებობს. მათ შორის, მსოფლიოში სახელგანთქმული უშიო ამაგაცუს მიერ, 1977  წელს ტოკიოში დაარსებული ბუტოს ცეკვის დასი - კომპანია „სანკაი ჯუკო“ (უშიო ამაგაცუ აკაჯი მაროსთან ერთად თანადამარსებელია ბუტოს მიმდინარეობის სხვა კომპანიისა „Dairakudakan Butoh dance“ 1975 წ.). „სანკაი ჯუკო“ მთელს მსოფლიოში მოგზაურობს, აჩვენებს თავის წარმოდგენებს და ასწავლის კიდეც. როგორც უკვე აღვნიშნე, უშიო ამაგაცუ (მოცეკვავე, ქორეოგრაფი, დიზაინერი, რეჟისორი) ბუტოს მიმდევართა მეორე თაობის წარმომადგენელია. „კუმკუატის მარცვლმა“ (მეორე სახელწოდებაა „Kinkan Shonen“ ახალი წელი), სხვა დადგმებთან ერთად („ამაგაცუს შოუ“ 1977,  „კუმკუატის მარცვალი“ 1978,  „Sholiba“ 1979) შემოქმედსა და მის დასს მსოფლიო აღიარება მოუტანა. 1980 წელს პირველი მსოფლიო ტურნეს შემდეგ, 1982 წლიდან, ამაგაცუ და მისი ცეკვის კომპანია, პარიზის  თეატრ - „The Theatre de la Ville“-თან ერთად, თანადადგმებს (კოპროდუქციებს) ახორციელებს. იმავე პერიოდში, ამაგაცუმ ავინიონის ფესტივალისთვის შექმნა „Bakki“. დღეს, უშიო ამაგაცუ  მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში ქმნის წარმოდგენებს (არა მარტო ბუტოს მიმართულებით, როგორც რეჟისორი, სცენოგრაფი, ქორეოგრაფი). არის მრავალი ჯილდოს თუ პრემიის მფლობელი.ახლა კი, ჩემი შთაბეჭდილებები, გენიალური შემოქმედის და საოცარი მოცეკვავე- არტისტების  „კუმკუატის მარცვალზე.“ პირდაპირ ვიტყვი, მსგავსი რამ „ცოცხლად“ არსდროს მინახავს. ხელოვნების დიდი, ჭეშმარიტი ნაწარმოები არასდროს კვდება, მუდამ ცოცხალია. 1978 წელს დადგმული, 2005 წელს აღდგენილი შოუ-პერფორმანსი, დაუვიწყარ ემოციურ თუ აზრობრივ კვალს ტოვებს მაყურებელში, თანაგანცდას აღძრავს, კათარსისს განაცდევინებს. სხეულის ენით, მძივივით აწყობილ, სხვადასხვა ეპიზოდისგან შემდგარ ამბავს, ერთი საერთო ხაზი კრავს. ტრაგედიის მსხვერპლი პატარა ბიჭის ზმანებები, თუ უზენაეს ძალთაგან გამოწვეული ხილვები, ასტრალში გასული ბუდას მუდმივობით სრულდება. ტრადიციულ, იაპონურ (აზიურ) ფილოსოფიურ-რელიგიურ მოტივებზე აგებული წარმოდგენა, ნებისმიერი ერის, ნაციის, ხალხისთვის გასაგებ, სხეულის ენით: პლასტიკით, ჟესტით, მიმიკით გადმოცემულია. ეს, არც თანამედროვე ცეკვის, არც მოძრაობის, არც ფიზიკური, არც რიტუალური თუ ა. შ, თეატრია. ეს კიდევ უფრო სხვა რამეა. ეს, მიუხედავად იმისა, რომ შოუს ელემენტების მატარებელია, თეატრი-ცხოვრებაა, თეატრი-სიცოცხლეა, თეატრი-გარდაცვალებაა და კვლავ აღმდგარი თეატრი-მუდმივობაა. ეს, რეალურისა და ირეალურის ზღვარზე მყოფი შემოქმედებაა. ეს, ამქვეყნიურისა და იმქვეყნიურის ერთობაა. ეს, ადამიანის ცნობიერისა და არაცნობიერის ლაბირინთებში მოგზაურობაა. ეს, შემოქმედებაა, რომელიც კიდევ ერთხელ გეუბნება, რომ ზებუნებრივი ძალით შექმნილ სამყაროში, არა აქვს მნიშვნელობა რომელი რელიგიის, კონფესიის წარმომადგენელი ხარ, მთავარია არ დაივიწყო, რომ ყველაფრის მამოძრავებელი, მაცოცხლებელი ძალა - სიყვარულია...ამაგაცუს მათემატიკური სიზუსტით აგებული კომპოზიციები, თითქოს მარტივი სცენოგრაფია,  განათების ფერებით შექმნილი სივრცეები, სიჩუმე, ხმაურები, კატასტროფის მომასწავებელი სირენები და მუსიკა, რა თქმა უნდა, ამაგაცუს კომპანიის პროფესიონალი არტისტები - სიღრმისეულად დაუვიწყარ, ვიზუალურ სანახაობას ქმნიან.წარმოდგენის წინ შემდგარ პრეს-კონფერენციაზე ერთ-ერთმა მსახიობმა კითხვაზე: თქვენი აზრით, რომელი სათეატრო ენა უფრო მრავლისმთქმელია, ვერბალური თუ სხეულის, დაუყონებლივ უპასუხა - სხეულის, პლასტიკის, ჟესტის, მიმიკის ენა. რა თქმა უნდა, სიტყვები,  ვერბალური ენები მერე გაჩნდა, ჯერ იყო ქმნადობა... კაცობრიობამ, მილიონი წლების განმავლობაში, მრავალი სისასტიკე ჩაიდინა: ბუნებისა თუ საკუთარი თავის გასანადგურებლად. მიუხედავად ამისა, სიცოცხლე გრძელდება, სხვადასხვა ფაზას გადის, სპირალურად ვითარდება, რთულდება, საწყისს უბრუნდება და ა. შ., დაუსრულებლად.ეპიზოდებისგან შემდგარ სანახაობაში  ტრადიციული იაპონური (აზიური) სათეატრო ენა ევროპულნთანაა შერწყმული. მასში ასახულია, არა მარტო გადმოცემის სათეატრო ხერხები, არამედ, ღრმა ფილოსოფიურ-რელიგიური ნააზრევი. ევროპულ-ამერიკული მხოლოდ მინიშნებებითაა მოცემული. მაგალითად, ძველბერძნული სკულპტურების სხეულებით გამოხატვა, მუსიკალური ფრაზების ჩართვა, ცეკვა-პლასტიკაში კანკანის ელემენტები შეტანა და ა. შ. უმთავრესი გამოხატვის ხერხი, მაინც ტრადიციულ, ხალხურსა თუ რიტუალურ ძირებს ეყრდნობა. მსახიობთა დახვეწილი, ნავარჯიშები სხეულები უწონადობის შეგრძნებას ბადებს. ამაგაცუ ერთ-ერთ ინტერვიუში ამბობს, რომ მისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია ადამიანის სხეულით გრავიტაციის (ოთხთაგან ერთ-ერთი ურთიერთქმედების) შესწავლა და გამოხატვა. „კუმკუატის მარცვალი“ სხეულებრივი გამოსახვაა - ადამიანის შეუცნობელისკენ, ამოუცნობისკენ, ბუნებისკენ, სილამაზისკენ, სრულყოფილებისკენ და ამასთან, სამწუხაროდ,  ძალადობისკენ, ჰეგემონიისკენ, ძალაუფლებისკენ სწრაფვის... ფალოსის, სიცოცხლის გაგრძელების კულტს, რომელიც ყველა ქვეყნის, ყველა ხალხის საფუძვლებში დევს, ამაგაცუს შოუში ხაზგასმულად დიდი დატვირთვა ენიჭება. განსაკუთრებით კი ფინალში. იასამნისფერ, ლაჟვარდოვან სივრცეში, წითელი, ყვითელი ფერის ტონალობათა გრადაციებში, ასტრალში მყოფი ადამიანის ფალოსის ამონათებით. ყველაფერი ეს, ჰარმონიულად გადმოცემულია იაპონური (აზიური) სახელოვნებო ესთეტიკით, მსოფლმხედველობით. ამომავალი მზის ქვეყნის შვილების სიკვდილ-სიცოცხლის ბრძოლა - ასტრალში გასვლის, ადამიანისა და სამყაროს შერწყმის ულამაზესი ეპიზოდით სრულდება. სხვანაირად არც შეიძლებოდა დამთავრებულიყო. ეს მათი კულტურულ, ფილოსოფიურ-რელიგიური მსოფლმხედველობაა. ჩემს შთაბეჭდილებებს კი, შოთა რუსთაველის - ქართველი ფილოსოსფოს-პოეტის სიტყვებით დავასრულებ (წარმოდგენის დამთავრებისთანავე თავში მიტრიალებდა):„რომელმან შექმნა სამყარო ძალითა მით ძლიერითა,ზეგარდმო არსნი სულითა ყვნა ზეცით მონაბერითა, ჩვენ კაცთა, მოგვცა ქვეყანა, გვაქვს უთვალავი ფერითა...“ 

უთვალავ ფერთა სამყაროს კი ადამიანი, უნდა უფრთხილდებოდეს, არ ანგრევდეს...

 

P. S. „საჩუქარმა“ უშიო ამაგაცუ მიხეილ თუმანიშვილის პრიზით „ხელოვნებაში სრულყოფისათვის“ დააჯილდოვა, რომელიც წარმოდგენის დასრულების შემდეგ, ფესტივალის სამხატვრო ხელმძღვანელმა ქეთი დოლიძემ, ამაგაცუს კომპანიის ერთ-ერთ ძირძველ წარმომადგენელს, გადასცა. აქვე აღვნიშნავ, რომ წელს ქეთი დოლიძეს - ფესტივალის საერთაშორისო დირექტორატმა, ქართულ სათეატრო ხელოვნებაში თავდაუზოგავი შრომისთვის, მისი სახელის საზღვრებს გარეთ გატანისთვის, მამაცობისთვის თუმანიშვილის პრიზი მიანიჭა.
P. P. S. „კუმკუატის მარცვლის“ მსგავსი წარმოდგენები, უპირველეს ყოვლისა, ჩვენმა მომავალმა თაობამ უნდა ნახოს. მითუმეტეს იმ ახალგაზრდებმა, ვინც სათეატრო, სახელოვნებო სფეროში აპირებს მოღვაწეობას: რეჟისორებმა, მსახიობებმა, თეატრმცოდნეებმა... მათი ამ სპექტაკლზე არ შეშვება არაფრით არ შეიძლებოდა. გასაგებია, რომ წარმოდგენის ჟანრი, სტილისტიკა დარბაზში სამარისებულ სიჩუმეს მოითხოვდა. ეს, ელემენტალურად შეეძლოთ აეხსნათ რუსთაველის კარს მიმდგარი ახალგაზრდებისათვის. თუ, პარტერში ადგილი არ იყო, აეშვათ აივნებზე...
ბიორკის კონცერტებზე (ფილარმონიასა და ოპერაში), ბილეთები 700 ლარი რომ ღირდა, კონსერვატორიის სტუდენტები ულაპარაკოდ შეუშვეს. თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტის სტუდენტები კი, შესასვლელ კართან, საცოდავად ატუზულები გარეთ დატოვეს.

 

11/04/2017
საშა ვალცის „Continu“-თი გაგრძელებული შთაბეჭდილებები

მაკა ვასაძე

 

საშა ვალცის „Continu“-თი გაგრძელებული შთაბეჭდილებები

 

 

წელს, მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალის სპექტაკლების პროგრამა, თბილისელი მაყურებლისათვის უკვე ცნობილი, მსოფლიოში სახელგანთქმული, თანამედროვე ცეკვის (Contemporary Dance) ერთ-ერთი განმავითარებლის, გამორჩეული ქორეოგრაფის საშა ვალცის „Continu“-თი („დაუსრულებელი“) დაიწყო. 2015-ში ჩვენ, ამავე ფესტივალის წყალობით, 1993 წ.  ბერლინში იოჰან ზანდიგთან ერთად დაარსებული კომპანიის „საშა ვალცი და სტუმრები“ (Sasha Waltz & Guests), ადრეული ნამუშევრი  ტრილოგია „თრეველოგის“ I ნაწილი - „დღიური, რვას აკლია ოცი წუთი“ (Travelogue – Twenty to Eight) ვიხილეთ. სწორედ ამ წარმოდგენამ მოუტანა ქორეოგრაფს მსოფლიო აღიარება. მას შემდეგ უამრავი საინტერესო, წარმატებული პროექტი აქვს განხორციელებული.

„თრეველოგის“ I ნაწილი - „დღიური, რვას აკლია ოცი წუთი“ და „Continu“ განსხვავებული მსოფლმხედველობით შექმნილი წარმოდგენებია. მე-20 საუკუნის 90-იან წლებში ქორეოგრაფს („თრეველოგის“ I ნაწილით თუ ვიმსჯელებთ), უფრო, ურბანულ სივრცეში მოთავსებული, კონკრეტული ადამიანი აინტერესებდა. კონკრეტულ ადამიანთა ყოფა-ცხოვრება, განცდები, ვნებები, ფიქრები, ოცნებები, სურვილები... სხეულის ენით  გადმოცემული ადამიანთა ურთიერთობები: ნაზი თუ აგრესიული სიყვარული, მარტოობა, მეოგობრობა თუ ღალატი. ქალისა და მამაკაცის, ქალისა და ქალის, მამაკაცის და მამაკაცის ურთიერთობები. სიყვარულის სხვადასხვა გამოვლინებები:  ხან ნაზი, ხან ჰარმონიული, ხან აგრესიული, ხან შეუთავსებელი, სიყვარულში გამუდმებული ბრძოლა დომინანტობაზე, ჰეგემონობაზე, უპირატესობაზე. საშა ვალცის სპექტაკლის ძირითადი ამბავი სწორედ ამ პრიზმაში იყო დანახული და გადაწყვეტილი.

„Continu“-ში საშა ვალცი ისევ ადამიანის ბედს იკვლევს, ამჯერად „კოსმიურ სივრცეში“ განზოგადებულს.  „Continu“ -  სამყაროსა თუ ადამიანის შექმნის, საწყისების, ადამიანის საზოგადოებაში ადგილის ძიების, სხეულის ენით გადმოცემაა. დღეს, საშა ვალცს, როგორც შემოქმედს, ალბათ, სათეატრო ანთროპოლოგია იტაცებს. იგი გარკვეული თვალსაზრისით გურჯიევის, არტოს, ბრუკის, ბარბას გზას აგრძელებს - სხვადასხვა ხალხთა რიტუალურ საწყისებს იკვლევს, ადამიანის ირაციონალურ თუ რაციონალურ ლაბირინთებში ჩაწვდომას  ცდილობს და საკუთარ ფიქრებს, ემოციებს არავერბალური, სხეულის ენით გადმოსცემს. საშა ვალცი ერთ-ერთ ინტერვიუში ამბობს: „ცეკვით, ადამიანთა ურთიერთობებზე ბევრი რამის მოყოლაა შესაძლებელი. შესაძლოა მიაგნო და გამოხატო ადამიანის ისეთი მდგომარეობა, რომელიც ღრმად დაფარულ არაცნობიერზეა დაფუძნებული. ის, რაც შეუძლებელია ვერბალურად გამოთქვა, ვინაიდან ამ ენას არ აქვს ამგვარი პოეტური გამომსახველობა“.

2013 წელს, პეტერბურგში მარინის თეატრში, საშა ვალცის ქორეოგრაფიით  განხორციელდა სტრავინსკის „წმინდა გაზაფხული“. youtube-ზე დადებულ 5 წუთიან წინასარეკლამო რგოლში, ქორეოგრაფი ამბობს, რომ მას დადგმაში სიცოცხლის ციკლების ჩვენება უნდა, საზოგადოებამ (ადამიანებმა) თავიდან დაბადებისთვის რაღაც უნდა შესწირონ, ამიტომ იგი მიუბრუნდა რიტუალებს, რომლებიც ჯერ კიდევ არსებობს, მაგალითად ინდურს.

 „Continu“ საშა ვალცმა 2010 წელს დადგა. აქ უკვე ჩანს მისი ეზოტერიკულ-რიტუალური ძიებები. უფრო ადრეულ დადგმებში კი, ქორეოგრაფს არაორდინალურ, არატიპურ სივრცეებში იზიდავდა მუშაობა (ბერლინის თუ რომის მუზეუმები). საშა ვალცმა კაცობრიობის მისეული ისტორია (საწყისებიდან დღევანდელობამდე), იოჰან ზანდიგის დრამატურგიულ ქარგაზე აგებული, ედგარ ვარეზეს, იანის ქსენაკის, კლოდ ვივერის, მოცარტის მუსიკასა და რაც მთავარია, სიჩუმეში განსხეულებული გადმოსცა. ამ შემთხვევაში, სცენოგრაფია ტომას შენკმა, პია მაიერ შრივერმა და  თავად საშა ვალცმა, რომელიც ქორეოგრაფიასთან ერთად რეჟისურის ფუნქციასაც ითავსებს, მინიმალისტური ხერხებით გადაწყვიტეს. დარბაზში შესულ მაყურებელს შავი კედლები და მარცხენა კუთხეში მოთავსებული დასარტყამი ინსტრუმენტები დაგვხდა. აქ აქცენტი განათებაზეა გადატანილი. II მოქმედებაში  ფიცარნაგზე თეთრი ტილო გადაჭიმეს, რომელსაც ფუნქციური და აზრობრივი დატვირთვა მიანიჭეს.

სათეატრო ისტორია საკულტო, სარიტუალო (თავიდან პრიმიტიული, შემდეგ რწმენის თუ რელიგიების, ფილოსოფიურ მიმდინარეობათა გაჩენასთან ერთად, უფრო სიღრმისეული) თამაშობებიდან იწყება. ეს, ადამიანს, სამყაროს ამოცნობასა თუ თვითშემეცნებაში ეხმარებოდა. სათეატრო საწყისებთან მიბრუნება მე-19-ე საუკუნის ბოლოდან იწყება (თეოსოფოსთა, ანტროფოსოფოსთთა, ეზოტერიკოსთა, ოკულისტთა დაჯგუფებები იქმნება) და დღესაც გრძელდება. მეოცე საუკუნიდან უკვე სათეატრო მოღვაწეები ინტერესდებიან ამ მიმდინარეობებით და საკუთარ თეორიულ თუ პრაქტიკულ ნაშრომებს ქმნიან (არტო, ბრუკი და ა.შ.). ადამიანის მიერ სამყაროსა და ამ სამყაროში საკუთარი თავის შემეცნების პირველი „თამაშობები“ (ვერბალური ენის გაჩენამდე), სწორედ სხეულის ენით იქმნებოდა. 

საშა ვალცის „Continu“-ს ქორეოგრაფიაში, სხვადასხვა ხალხთა ძველი სარიტუალო მოძრაობები, ორგანულადაა შერწყმული, ახალ „თანამედროვე ცეკვის“ უკვე არსებულ, თუ მის მიერ მიგნებულ-შექმნილთან. საშა ვალცის არაჩვეულებრივი მოცეკვავეები ზედმიწევნითი სიზუსტით ასრულებენ ქორეოგრაფ-რეჟისორის ჩანაფიქრს. ისინი საოცრად ფლობენ საკუთარ სხეულს, სხეულის ნებისმიერ ნაწილს (ფეხის თითებსაც კი). მათი ექსპრესიული, ზოგჯერ ტეხილი, ზოგჯერ ჰაეროვანი მოძრაობები, საშა ვალცის ქორეოგრაფიულ ნახაზში ზუსტად ჯდება და ამბავს გადმოსცემს. საშა ვალცი და მისი დასი  მაყურებელთან იმპულსურ კავშირს, იმპულსურ დიალოგს ამყარებს. თანაც, რაც ჩემთვის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანია, არ ზღუდავენ მაყურებლის ფანტაზიას. დარწმუნებული ვარ თიოთოეულმა ჩვენგანმა, ჩვენ-ჩვენი ამბავი-ისტორია შევქმენით, საშა ვალცის „გაგრძელებაზე“. ჩემს აღქმაში, დადგმის სახელწოდებას ორმაგი დატვირთვა აქვს, საშა ვალცი, როგორც ქორეოგრაფი აგრძელებს თავის გზას (ქორეოგრაფიული) სხეულის ენის ძიებებს, ჩვენ, მაყურებელს კი, შეგვიძლია მის მიერ შექმნილ-გადმოცემული ამბავი გავაგრძელოთ, ხელოვანის მიერ შექმნილი აღვიქვათ, გავიაზროთ, ემოციურ პრიზმაში გარდავტეხოთ.

სტრავინსკის „წმინდა გაზაფხულის“ დადგმამდე, „Continu“-ში კოსმიური სამყაროდან, სიბნელიდან დაბადება, სიცოცხლის ციკლების ჩვენება, მასებისა და ინდივიდთა დაპირისპირება, საპირისპირო სქესთა ურთიერთობა, საზოგადოებაში საკუთარი ადგილის ძიება, ადამიანის მიერ პიროვნული ნიღბის მორგება თუ ჩამოსხნაა ნაჩვენები (გურჯიევი). დაბადება, სიცოცხლე, განვითარება, გარდაცვალება, ისევ დაბადება... და, ასე, დაუსრულებლად მეორდება ციკლები. მეორე მოქმედების ფინალში კი ფიცარნაგზე დაგებულ თეთრ ტილოს, რომელზეც მანამდე მოქმედი პირები, თურმე ფეხებით სხვადასხვა აბსტრაგირებულ მონახაზებს ხატავდნენ, წყვილის რომანტიკული ცეკვის დროს, სხვა პერსონაჟები, ნახევრად ასწევენ და ამ წყვილის მოძრაობებს ფონს უქმნიან. ფინალში კი ერთ-ერთი პერსონაჟი, ტრაპეციის ფორმის, თეთრი ტილოს ერთ კუთხეს დასწვდება, წამოიღბს და როგორც საბურველში, ისე ეხვევა. სიტყვებით ძნელია იმის გადმოცემა რაც სცენაზე ხდება, მაგრამ ეს ფინალი, ჩემს აღქმაში, მომავლის რწმენის, სინათლის, იმედის, გამარჯვების საწინდარია. შესაძლოა, ყველაფერი ისევ თავიდან იწყება, მაგრამ რაც მთავარია, ბნელში დაბადებული სამყარო თეთრში, ნათელში გარდაიქმნება. სიცოცხლე სპირალისებურად ბრუნვადია, განმეორებადია,  მუდმივია...

წარმოდგენიდან გამოსული მაყურებლის ნაწილი, ემოციურად აღვსილი, ერთმანეთისთვის აზრების გაზიარებას ვცდილობდით. დიდხანს ვიდექით და ვსაუბრობდით. ერთმა ადამიანმა პინა ბაუში გაიხსენა და მისი მოცეკვავეები. და, თქვა, პინას უკეთესი მოცეკვავეები ჰყავდაო. ვგონებ არასწორი შედარებაა. რა თქმა უნდა, პინა ბაუში გერმანული „თანამედროვე ცეკვის“ (Contemporary Dance) ერთ-ერთი უდიდესი  წარმომადგენელია (ბევრი რამ შექმნა და განავითარა). ვფიქრობ, ასევე, საშა ვალციც გერმანული „თანამედროვე ცეკვის“ ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენელია (ადრეული ასაკიდან ეუფლებოდა ცეკვის ხელოვნებას ვალტრაუდ კორნხაასთან, ლეგენდარული, გერმანული ექსპრესიონისტული ცეკვის ფუძემდებლის - მარი ვიგმანის - მოწაფესთან, სწავლა ჰოლანდიასა და აშშ-ში ნიუ-იორკში განაგრძო).  პინა ბაუშმა უკვე არსებულიდან თავისი შექმნა, საშა ვალციც აგრძელებს ძიებებს და თავისას ქმნის. უბრალოდ, ძიებაში თავის ენას მიაგნო და ავითარებეს. მოცეკვავავეებს რაც შეეხება, თბილისში წარმოდგენილ სპექტაკლში ის 21 პროფესიონალი, რომელიც სცენაზე იყო, არაჩვეულებრივად ფლობდა საკუთარ სხეულს. ამ დადგმაში, ეს მოძრაობები, ვფიქრობ, მათთვის გამიზნულად შექმნილი და მიცემული ქორეოგრაფიული ამოცანები იყო.  მათ, ასეთი სხეულის ენით, უნდა ესაუბრათ მაყურებელთან და მათ სხეულებში დაბადებული ემოციები მაყურებელისთვის „გადაედოთ“, ფიქრები და გრძნობები აღეძრათ და „კათარსისი“ გამოეწვიათ.

კიდევ, ბევრის დაწერა შეიძლება, მაგრამ სჯობს აქ დავსვა წერტილი. ვეცადე, გადმომეცა ის ფიქრები და ემოციები, რაც საშა ვალცმა და მისმა შემოქმედებითმა დასმა „Continu“-თი ჩემში აღძრა.

პ. ს. https://www.youtube.com/watch?v=l4Ou9QPBmsY

აქ შეგიძლიათ იხილოთ, youtube-ზე დადებულ 5 წუთიან წინასარეკლამო რგოლი.

 

10/26/2017
Sasha Waltz & Guests

მარიამ იაშვილი

Sasha Waltz & Guests

„ერთი ვარსკვლავი უფრო მაღლაა, ვიდრე სხვა დანარჩენი. ეს აპოკალიფსის ვარსკვლავია. მეორე ვარსკვლავი - ასცენდენტისაა, მესამე ადგილი ელემენტებს უკავიათ, და ისინი ოთხია. ასე რომ, მთლიანობაში, სულ ექვსი ვარსკვლავი გვაქვს სახეზე. ამათ გარდა, არსებობს კიდევ ერთი ვარსკვლავი - ფანტაზია, რომელიც ყოველ ჯერზე ახალ ვარსკვლავებს ბადებს.“

ედგარ ვარეზი

 

20-21 ოქტომბერს, თბილისის ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის ოპერისა და ბალეტის პროფესიული სახელმწიფო თეატრის სცენაზე, საშა ვალცის ქორეოგრაფიული დადგმა -Continu გაიმართა. წარმოდგენა მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალის „საჩუქარი“ ფარგლებში შედგა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მიმდინარე პროექტი ერთ-ერთია იმ დანარჩენ სახელოვნებო ღონისძიებებს შორის, რომლებიც ქართულ-გერმანული დიპლომატიური და კულტურული ურთიერთობების წლის - 2017 - ეგიდით გაიმართა და რომელთა მხარდამჭერადაც, სახელოვნებო მიმართულების ჭრილში, ტრადიციულად, გოეთეს ინსტიტუტი გვევლინება.

სანამ უშუალოდ „საშავალცისდასტუმრების“ ქორეოგრაფიულ დადგმაზე ვისაუბრებდე, რომელიცციურიხისსახელმწიფოოპერისსახლისადაციურიხისფესიტვალისთანამშრომლობით, ასევებერლინისფესტივალისადალონდონისსედლერ’სუელსისთეატრისდაკვეთით განხორციელდა, ორიოდ სიტყვით შევჩერდები თავად ამ კომპანიის მრავლწლიან, წარმატებულ სახელოვნებო-შემეცნებით პროექტზე, რომელმაც თითქმის მთელი მსოფლიო მოიარა და უკვე მრავალი წელია დღემდე  „მოგზაურობს“  სხვადასხვა ქვეყნის მასშტაბით.

1993 წელს ბერლინში სტიპენდიით ჩასულმა საშა ვალცმა და დრამატურგმა იოჰან ზანდინგმა საფუძველი ჩაუყარეს დღეს უკვე ერთ-ერთ ყველაზე სახელგანთქმულ დამოუკიდებელ კომპანიას „საშა ვალცი და სტუმრები“. კომპანიის ოფიციალურ ვებ-გვერდზე (იხ.: http://www.sashawaltz.de/) ვკითხულობთ, რომ ბერლინში დაფუძნებული ორგანიზაცია დღეს უკვე 300-ზე მეტ ხელოვანს ითვლის, 25 ქვეყნიდან მოწვეული და „შემოქმედებითად ჩართული“ ჰყავს სხვადასხვა სახელოვნებო მიმართულების „სტუმრები“, რომელთა შორისაც გამოირჩევიან არქიტექტურის, სახვითი ხელოვნების, ქორეოგრაფიის, კინორეჟისურის, სცენოგრაფიის, მუსიკოსი შემსრულებლების, კომპოზიტორებისა და მოცეკვავეთა დარგის ცნობილი წარმომადგენლები.

2013 წლიდან მოყოლებული, ანუ მას შემდეგ, რაც ევროკავშირმა დამოუკიდებელი პროექტი „საშა ვალცი და სტუმრები“ მსოფლიოს მასშტაბით „კულტურის ევროპულ ელჩად“ დაასახელა, კომპანია განაგრძობს სხვადასხვა სახელოვნებო თუ კვლევით ორგანიზაციასთან თანამშრომლობას, ინტენსიურად აწარმოებს რა კოპროდუქციებს, ვორქშოპებს და საგანმანათლებლო-სამეცნიერო მიმართულების სხვადასხვა აქტივობებს არაერთ ქვეყანაში. მსგავს აქტივობებსა და პროექტებში განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ კულტურათა-შორის დიალოგზე აგებულ ღონისძიებებს, რომლებიც მიმართულია სხვადასხვა სახელმწიფო სტრუქტურებთან თანამშრომლობაზე, შეისწავლის რა მათ ინდივიდუალურ კულტურულ თუ პოლიტიკურ ასპექტებს. ამ მხრივ აღსანიშნავია სხვადასხვა ქვეყნის მუნიციპალური ოპერისა და ბალეტის, აგრეთვე აკადემიურ თეატრებთან, მუზეუმებთან და სხვ. საშემსრულებლო თუ სახელოვნებო დაწესებულებებთან წარმოებული კოპროდუქციები.

თბილისის ოპერისა და ბალეტის პროფესიული თეატრის სცენაზე წარმოდგენილი ქორეოგრაფიული დადგმა Continu, ანუ „გაგრძელება“ მსგავსი კოპროდუქციაა და სწორედ იმ ძირითად ქორეოგრაფიულ ელემენტებს შეიცავს თავისთავში, რომლებიც ქორეოგრაფმა  წლების განმავლობაში დააგროვა და გადაამუშავა სხვადასხვა დროს განხორციელებული საკუთარი სახელოვნებო პროდუქტებისგან. თავად, კი ამ მხრივ, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს 2009 წელს განხორციელებულ ორ სამუზეუმო პროექტს: დევიდ ჩიპერფილდის (David Chipperfield) მიერ ბერლინში დაარსებული „ახალი მუზეუმისა“ და რომში გახსნილი ზაჰა ჰადიდის (Zaha Hadid) MXXI-ის მუზეუმის  ინაუგურაციებს. „საშა ვალცი და სტუმრების“ ოფიციალურ პროგრამაში აღნიშნულია, რომ სწორედ ამ ორი ახალდაარსებული სამუზეუმო პროექტიდან წამოსულმა იმპულსებმა განუსაზღვრეს CONTINU-ს ძირითადი სადადგმო ფორმები, რომელთაგან წამყვანი როლი, ვფიქრობ, დიალოგის ფორმატზე აგებულ სტრუქტურას აკისრია. დიალოგია აგრეთვე ერთ-ერთი მთავარი ფუნქციის მატარებელი წარმოდგენის როგორც დრამატურგიული ისე, საშემსრულებლო- კონცეპტუალური გადაწყვეტის თვალსაზრისითაც.

ქორეოგრაფიული დადგმა მუსიკალური „პროლოგით“ იწყება, რომელსაც გამოჩენილიამერიკელიპერკუსიონისტი, რობინშულკოვსკი ცოცხლადასრულებს და შავ ფერებში გადაწყვეტილ, დეკორაციებისგან დაცლილ, მკვეთრად სიმეტრიულ გარემოში გადაწყვეტილ სცენაზე სიცოცხლე შემოაქვს. ეს ბუნების პირველყოფილი, აბორიგენული რიტმები წარმოდგენის დასაწყისშივე გვაუწყებენ იმ აუცილებელი „ენერგომატერებელი“ ძალების არსებობაზე სამყაროში, რაზედაც „დგას“ მთელი შემდგომი ქორეოგრაფიული წარმოდგენის კონცეფცია და რაზედაც წერენ ფესტივალის ორგანიზატორებიც:

სახელწოდება „CONTINU“ ანუგაგრძელებაქორეოგრაფიის, მუსიკისადავიზუალურიხელოვნებისადამიანზეუწყვეტრეაქციაზესაუბრობს, რადგანესენერგომატარებლებიბუნებისამოუწურავიძალებითიკვებებიანდამათისიცოცხლეუსასრულოა. კოსმიურიუწონადობა, როგორცადამიანისსულიერისუბსტანცია, ვალცისნაწარმოებშიხორციელფორმასიძენსდათავისუფალისამყაროსთანამკვიდრია“

შთამბეჭდავ მუსიკალურ „პროლოგს“ არქაულ „ტოგებში“ გამოწყობილი მოცეკვავეების ქორეოგრაფიული „ჩანახატი“ აგრძელებს. დასარტყამ ინსტრუმენტებზე შესრულებული აბორიგენული რიტმები წარმოდგენის პირველ, შესავალ ნაწილშივე ქორეოგრაფიული მოძრაობის ერთგვარ გამოძახილებად გვევლინებიან. ვიზუალური ხელოვნება, ამ შემთხვევაში, ისევე როგორც მთელი დანარჩენი სასცენო მოძრაობის გამომსახველობითი მხარე, ემოციური აღქმის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვან ფუნქციას ტვირთულობს. ვიზუალურ ნაწილზეა გათვლილი ასევე წარმოდგენის შუა, დასკვნითი ნაწილი და დადგმის კულმინაცია, როდესაც თეთრად გაკაშკაშებულ იატაკზე მოცეკვავეთა ერთ-ერთ ჯგუფს სცენაზე „სახვითი ხელოვნების“ უზარმაზარი ნიმუში გამოაქვს და როდესაც აშკარა ხდება, რომ ჩვენ წინ, სხეულის ენის დინამიკაში განვითარებული ქორეოგრაფიული „ჩანახატი“,  სწორედ რომ ამ „გადანათებულ“, თეთრ ფონზე უხეში, ფერადი მონასმებით შესრულებულ გრაფიკულ ტილოზე  ცოცხლდებოდა.

სხეულის ენა ამ დადგმაში ქორეოგრაფიული დადგმის ფილოსოფიური და ფსიქოლოგიური ექსპლიკაციის უმთავრეს ატრიბუტად გვევლინება, რომელსაც გერმანელი ქორეოგრაფი უდიდესი პროფესიონალიზმით ამეტყველებს სცენაზე. საოცარია, რომ 24 მოცეკვავით დაკომპლექტებულ დასში, თითოეული თავისებურად, მაგრამ მაინც - გამახსოვრდება. საოცარია, რადგან მიუხედავად სცენაზე წარმოდგენილი ქორეოგრაფიული ჩანახატებისა და მათი დრამატურგიული ამბის განვითარების შესაბამისად გადაწყვეტილი სცენოგრაფიისა, რომლის მიხედვითაც, მასში მონაწილე მოცეკვავეთა გუნდის კოსტიუმები ერთმანეთისგან, მხოლოდ ფერთა გამით თუ განსხვავდება, თითოეული მათგანი ინდივიდუალურია. ინდივიდუალურია როგორც ვიზუალური, ისე ქორეოგრაფიული ტექნიკისა და შესრულების თვალსაზრისითაც. ერთადერთი, რაც მათ აერთიანებთ, ესაა უიშვიათესი პროფესიონალიზმი... როდესაც ამ უზარმაზარი დარბაზის მასშტაბის მიუხედავად, ხედავ და გრძნობ, თუ როგორ მოძრაობს მათი თითოეული კუნთი, დაწყებული ფეხის თითებიდან თმის ღერამდე დამთავრებული. სწორედ ამ პროფესიონალიზმით აღწევს საშა ვალცის ქორეოგრაფია ემოციურობას. ხაზს ვუსვამ ემოციურობას, რადგან საშა ვალცთან ყველაფერი - თითოეული მოძრაობა, მოცეკვავეთა მიერ სინქრონში შესრულებული პანტომიმის ელემენტები, თუ დროულად გამოყენებული პაუზა - ერთმანეთთან მიკროსკოპული სიზუსტით გათვლილი და საათივით აწყობილია.

დაბოლოს, შეუძლებელია ისაუბრო გამომსახველობით საშუალებებზე, რომელთაც საშა ვალცი ქორეოგრაფიული დადგმისთვის იყენებს, და გვერდი აუარო მუსიკას, ხმას, სიჩუმეს - რომელთაც, ისეთივე მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიათ დადგმაში, როგორც სცენაზე მოძრავ თითოეულ მოცეკვავეს.

შემთხვევით არ მითარგმნია დასაწყისში ციტირებული ედგარ ვარეზის სიტყვები, რომლებსაც თავად საშა ვალცის ოფიციალურ ვებ-გვერდზე გადავაწყდი ინფორმაციის ძებნისას. ედგარ ვარეზი ის ცნობილი ფრანგი კომპოზიტორია, რომლის ერთ-ერთი საორკესტრო კომპოზიცია - „არკანა“ (Arcana) დადგმის უდიდეს ნაწილში ჟღერდა წარმოდგენის მსვლელობისას. როდესაც ორგანიზატორები და, სავარაუდოდ, თავად „გაგრძელების“ დადგმის ავტორებიც, ამ ქორეოგრაფიული ნაწარმოებში ჩადებულ კოდებზე: კოსმიურ უწონადობაზე თუ სამყაროს უსასრულობასა და ადამიანების სულიერ სუბსტანციებზე საუბრობენ, ვფიქრობ, სწორედ ამ კომპოზიციურ შედევრსაც უნდა გულისხმობდნენ. თუმცა, ამ დასკვნაში, სულაც არაა გამორიცხული ჩემი, საკუთარი ფანტაზიის ნაწილიც იყოს ჩადებული... ახლაც კი, როდესაც საშა ვალცის ქორეოგრაფიულ პროექტზე „გაგრძელება“ მიწევს წერა, სწორედ ედგარ ვარეზის  საორკეტრო ნაწარმოების მართლაც რომ კოსმიური მუსიკის ხმა ჩამესმის ყურში.

10/25/2017
Festival in Focus | Simon Mundy profiles the members of EFA | GIFT Festival Georgian International Festival of Arts in Honor of Michail Tumanishvili Tbilisi, Georgia

Festival in Focus | Simon Mundy profiles the members of EFA | GIFT Festival

Georgian International Festival of Arts in Honor of Michail Tumanishvili Tbilisi, Georgia

The strands that weave the Georgia International Festival of Theatre together are big, bright and uncomfortable. They put theatre and dance firmly in a zone of argument that says an artistic question is always a political question, and one which will never be answered in platitudes.

There are anyway few more political countries than Georgia. Geography gives it no choice. Sandwiched between Russia and Turkey, two powers which know how to act as school bullies, and bordered by Caucasian peoples who are even more unhappy with their contemporary status. Conflict is ever present, the possibility of war is never discounted, internal feuds are deep and furious. GIFT recognises all this and uses theatre from the rest of the world to confront the problems.

2017 marks the twentieth anniversary of the festival. It emerged as a response from the turbulence of the 1990s but because Georgia has remained in one or another state of turbulence ever since, the reasons for its formation have changed little either. Those twenty years have not been unbroken and stability has never been GIFT's natural state, in terms of resources or official backing.

 

 

 

The starting point was a sense in the international theatre community that Georgia needed to free itself from the mess that the breakup of the Soviet Union and the ensuing civil conflict had left. GIFT was not only an acronym of the festival's name, it represented the gift of artistic solidarity from the theatrical world. Much of the impetus came from William Burdett-Coutts, the founder of Assembly (one of the main production companies of the Edinburgh Festival Fringe) and later the Director of London's Riverside Studios. He garnered the support of many of the great names of British theatre, including Peter Brook, Vanessa Redgrave, Richard Attenborough and Anthony Hopkins, and Burdett-Coutts was a major force in shaping the blueprint for the programming.

 

 

 

Since then GIFT has been careful to keep the artistic doors open, whatever the ups and (mostly) downs of Georgia's relations with other countries – especially to Russia, when that has seemed almost impossible. The formula works because the festival prides itself on presenting a limited but unimpeachably high quality set of productions – the quality defined by the daring, the experiment and the integrity.

 

 

 

All the way through, GIFT has been directed by Keti Dolidze, who has been recognised as something of a force of nature ever since, as a post-graduate student in 1974, she persuaded the then communist secretary Eduard Shevardnadze to come to her class's diploma production and then allow her teacher to form the Film Actors Theatre. That teacher was the influential director Mikhail Ivanovich Tumanishvili who was, like Brook, one of the early proponents of improvisation techniques in acting. He died in 1996 (not to be confused with the film director of similar name who died in 2010) and, since the festival was first held in the following year, it was named after him.

 

 

 

After that first festival, which Keti describes as “an act of true People's Diplomacy”, lack of money meant that the programme at the end of the century was very sparse but from 2000 until 2008 GIFT's activity was expanded and its reputation established. Then Russia invaded, the political temperature became even more toxic, and GIFT was closed. “I was one of those who had lost faith in Shevardnadze and supported the Rose Revolution [in 2003] but I came to be seen as anti-Saakashvili and so government support was withdrawn.” Instead, that support was given to the newly formed Tbilisi International Festival of Theatre.

 

 

 

The political climate changed again in 2013 and GIFT was reformed, though now branded as the Festival of the Arts, rather than just theatre (though the old and valued acronym remains). “The new government wanted to reverse the decisions of five years earlier and scrap the other festival but I argued that was wrong,” says Keti. “It is different from GIFT and there is room for both.”

 

 

 

However she feels the timing is unfortunate and there should be a shift to earlier in the year. “Today the government has scheduled that everything in Tbilisi happens in September and October, while the rest of the year has almost nothing. This doesn't make sense. We need much more in the spring and early summer so something should move and then we will have arts spread through the year. At the moment it is difficult for the audience. People cannot afford to go to everything at once.”

 

 

 

She takes great pride in the concentrated nature of the festival – a few carefully chosen productions playing for a short time and mostly from outside Georgia. “This is not a free for all, not a fringe,” she says, seeing herself as a bold but fastidious curator. The 2017 festival, from 18 October till 12 November, has Sacha Waltz's dance company from Germany, WHS contemporary circus and visual theatre from Finland, Baltic House Theatre from St. Petersburg (Alexander Galibin's production of Anna Karenina) and the Sankai Juku Butoh troupe from Japan.

 

 

 

Keti Dolidze says that, in their situation, they cannot plan so far ahead as Western European festivals, much as she would like to. There are the problems of navigating politics but the real issue is funding. “Over the next few years we must all push the government to increase and confirm what they give. In Georgia, if they don't support you, you are always just on the starting line.”

 

 

 

Twenty years ago an unlikely combination of Georgian and international theatre makers ensured that the spirit of Edinburgh – the belief that festivals make a difference in dark times – was transported to the capital of Georgia. It was a belief too that those facing the most serious issues deserve the best the arts can offer if they are to make sense of events and re-imagine the future. GIFT has survived and, while it has not always prospered, it has shown that resilience pays off in the long run.

 

 

 by Simon Mundy in the series EFA Festival in Focus

 

 

 

 

 

 

 

 

Further Information on GIFT

 

 

 

 

 

The GIFT/Georgian International Festival of Arts in Tbilisi in honour of Michael Tumanishvili is an annual celebration bringing the best of the visiting arts in Tbilisi, as well as leading the country’s unique cultural profile internationally. Since its inception the GIFT Festival hosted more than 300 international visiting groups and companies and yet remains as one of the major platform for international exchange and cooperation in Georgia. Founded in 1997, it brings to the Georgian capital national and international various art forms: contemporary theatre and dance, flamenco, classical theatre…

 

Artistic Director: Keti Dolidze | General Manager: Sophie Tortladze

 

Contact: E: tbilisigiftfestival@gmail.com | T: 00 995 322350203 |
164, Agmashenebeli Street, 0102 Tbilisi | www.giftfestival.ge

 

Videos

 

GIFT. Georgian International Festival of Arts Tbilisi

Georgia. The GIFT Festival Country

Keti Dolizde (Artistic Director) on CNN

EFA Festival Faces Portrait Keti Dolizde

 

Sites

GIFT Festival Programme 2017

Festival’s web page

Festival’s blog

 

Facebook page

 

 

https://www.efa-aef.eu/en/festival-focus/gift-festival/

10/14/2017
Murmel Murmel ...

მარიამ იაშვილი

Murmel Murmel ...

მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის სახელოვნებო ფესტივალს („საჩუქრი“, 2016) ამჯერად შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო დრამატულმა თეატრმა უმასპინძლა. მაყურებელმა ქართულ სცენაზე პირველად იხილა ბერლინის სახალხო თეატრის (Volksbühne) დასი,  თანამედროვე გერმანული თეატრის ცნობილი რეჟისორის ჰერბერტ ფრიჩის წარმოდგენაში Murmel Murmel.

ოფიციალურ ინფორმაციაში  სპექტაკლის შესახებ ვკითხულობთ:

1974 წელს  შვეიცარელმა ხელოვანმა დიტერ როტმა 18 x 11.5 სმ ზომის და 176 გვერდიან წიგნში გამოსცა პიესა მოყავისფრო ქაღალდზე. ჰერბერტ ფრიჩს ეს პიესა 80-იან წლებში ჩაუვარდა ხელში და აღფრთოვანებული დარჩა. ის შტუტგარტის გერმანულ თეატრში როტის ციტირების შემდეგ მიიღეს და ავტორს ამ პიესის დადგმა შეჰპირდა. 2012 წელს ფრიჩმა ჩანაფიქრი განახორციელა. ამ დროს როტი უკვე 14 წლის გარდაცვლილი იყო. ფრიჩის გადაწყვეტილებით სცენაზე 11 მსახიობია. 11 გადარეული ციფრია, რომელიც წარმოუდგენელს ასახავს, იმას რასაც ხელით ვერ შეიგრძნობ და თითებზე ვერ ჩამოთვლითავად ფრიჩი მე-12 -ეა, შემდეგ მე-13-ე ბურთულა მოგორავს, მე-14 და მოდის და მოდის...

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel

 

ფრანკ კასტორფის ყოფილი მსახიობის, წლების წინ აღიარებული „ხულიგანი“ პერფორმერისა და ამჟამად, უკვე თავადაც თეატრის რეჟისორის - ჰერბერტ ფრიჩის მიერ 2012 წელს დადგმული წარმოდგენა, რეჟისორული და სცენოგრაფიული თვალსაზრისით, მისი შემოქმედებითი ბიოგრაფიის მსგავსად, ამჯერადაც მეტად ხმაურიანი აღმოჩნდა.

უჩვეულო ხმაური იყო რუსთაველის თეატრის დრამატულ სცენაზეც, რომელიც თითქმის სამოცდაათი წუთის განმავლობაში გაგრძელდა და აღარ დამთავრდა... არ დამთავრდა აპლოდისმენტების დროსაც კი, როდესაც წარმოდგენით გაბრუებული მაყურებელი, მსახიობებთან ერთად, ტაშის ფონზე ტრადიციული „ბრავოს“ ნაცვლად მთელი ხმით გაჰკიოდა რეჟისორის მიერ შემოთავაზებულ კოდურ სიტყვას -Murmel...

უზარმაზარი წითელი ხალიჩა და წინასწარ მომზადებული საორკესტრო ორმო, სადაც მარიმბაფონი და კომპიუტერული მოწყობილობაა განთავსებული, დარბაზში შესვლისთანავე  ყურადღებას იპყრობს. წარმოდგენის დაწყებამდე სავარძლებთან მოფუსფუსე მაყურებელს მსახიობები ჯერ კიდევ კულისებიდან აკვირდებიან  - უთვალთვალებენ, „ეთამაშებიან“, თითქოს მიანიშნებენ - წარმოდგენა იწყება და განეწყვეთ, - სულ მალე, თავს რაღაც უჩვეულო რამ დაგატყდებათ  და მერე ნახეთ თქვენო...

და მართლაც, ჩაბნელებული რუსთაველის თეატრის დარბაზში გვერდითა კარიდან სპექტაკლის მუსიკალური გამფორმებელი, მსახიობი და ამ უჩვეულო წარმოდგენის მთავარი „მაესტრო“ - ინგო გიუნთერი - იპარება. სამხედრო ფერსა თუ სტილში გადაცმული დირიჟორი და დიჯეი შემოსვლისთანავე ჯერ მაყურებელს ათვალიერებს, წამიერად აკვირდება და შემდეგ, უხერხული მოძრაობით მიფორთხავს საორკესტრო ორმოსკენ. იმ წუთიდანვე, როგორც კი მუსიკოსი მისთვის განკუთვნილ ადგილს მოერგება, ხვდები, რომ რეჟისორისა და სცენოგრაფ ფრიჩის მხრიდან განწყობა უკვე შექმნილია, თამაშის მთავარი წესები კი - შემოთავაზებული: ავანგარდული კომედია, თანამედროვე ხელოვნების ესთეტიკაში შეზავებული გამომსახველობითი ფორმები, თეატრალიზებული შოუ, შესაძლოა იყოს კიტჩიც და კიდევ, ალბათ, რაღაც სხვა, რაც ჯერ არ იცი და წინ გელოდება... გელოდება, მთელი სამოცდაათი წუთის განმავლობაში...

კოსტიუმების მხატვარ ვიქტორია ბეერის მიერ ჯერ 60-იანი წლების ენდი უორჰოლისეულ სტილში, ხოლო მოგვიანებით, ჰენრი მატისისეულად გაფერადებულ „მოცეკვავეებთან“ მიმსგავსებული თერთმეტი მსახიობი ხან სათითაოდ, ხანაც წყვილ-წყვილად გამოდიან სცენაზე და ერთადერთი სიტყვის Murmelწარმოთქმაში ვარჯიშობენ...

Murmel Murmel Murmel...

თითოეული მათგანი წამღერით, წარმოთქმით - ხისტად, გაზვიადებულად, ხმამაღლა, ხმადაბლა, ჩურჩულით, ლოცვით, უსიტყვოდ, დუეტში, ქორალში, ან სოლო შესრულებით „იხვევს“ ამ ერთადერთ სიტყვას. სიტყვას, რომლის ზუსტი „მნიშვნელობა“, გეჩვენება, რომ თავად მსახიობებმაც არ იციან... დიახ, არ იციან, რადგან ზმნა - Murmeln - გერმანულენოვან ქვეყნებში, სწორედაც რომ „სხვისთვის გაუგებარ“ კონტექსტში იხმარება. მაშინ, როდესაც ვინმეს, ერთი მხრივ, არ სურს გაანდოს ირგვლივ მყოფთ თავისი ფიქრები, და მეორე მხრივ, არც ის მალავს გონებაში წამოტივტივებულ აზრებს და გამაღიზიანებლად იმეორებს, გამოსთქვამს ჩუმად, თავისთვის... მოკლედ სიტყვა Murmeln ქართულად - ბუტბუტს, ბურდღუნს, ქოთქოთს ნიშნავს. ამ გამაღიზიანებელ „მოთქმას“ კი შვეიცარიელმა მხატვარმა და პოეტმა დიტერ როტმა ჯერ კიდევ 70-იან წლებში განსაკუთრებული დატვრითვა შესძინა. ჰერბერტ ფრიჩმაკი მას მბრძანებლის ფუნქცია დააკისრა და ყველა სხვა დანარჩენ თეატრალურ კომპონენტთან ერთად, სცენაზე გააბატონა.

მოძრაობაში გამოხატული ეს ერთადერთი სიტყვა - Murmel - რეჟისორისა და სცენოგრაფის მხრიდან, თეატრალური ტექსტის რანგშია აყვანილი. თეატრალური ტექსტის ფუნქციას ასრულებს სპექტაკლში ასევე განათება და სცენოგრაფია, რამაც, ფაქტობრივად, დაატყვევა რუსთაველის თეატრში მისული მაყურებელი. მუდმივად ცვალებადი პასტელური ფერები და მსახიობებთან ერთად სინქრონულად მოძრავი კედლები, რომლის მიღმაც სცენის გამნათებლისა და ინჟინერ-მექანიკოსის წარმოუდგენელი პროფესიონალიზმი იმალება, დაუვიწყარ, შთამბეჭდავ სანახაობას ქმნის სცენაზე... ვინ იცის, იქნებ სწორედ მსგავსი სანახაობითი კონცეფცია ჰქონდა ჩაფიქრებული თავად დიტერ როტსაც, როცა გახუნებულ ფურცლებზე მხოლოდ და მხოლოდ ამ ერთადერთ სიტყვას წერდა ...

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel....

ჟესტით, მიმიკით, პლასტიკით, მუსიკითა და სცენოგრაფიით გადმოცემული სიტყვა, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, თავადაც ჩართულია წარმოდგენაში... განუწყვეტლივ მოძრაობს... იმპროვიზირებს... ფერს იცვლის.... შეიძლება ითქვას, ამ არა-დრამატულ, ფრიჩისეულ ანტი-თეატრში თვითონ სიტყვა გვევლინება ერთ-ერთი მთავარ მოთამაშე პირად სცენაზე.

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel.....

სიტყვა, რომლის შინაარსის ამოცნობაც რეჟისორს თავად მაყურებლისთვის აქვს  მინდობილი.

მაყურებლის სურვილზევეა დამოკიდებული მისცემს ის სცენაზე ნანახ ან მოსმენილ ბგერებს აზრს თუ გონების მიღმა დატოვებს და მთლიანად გადაეშვება იმ „დაჰიპნოზებულ სამყაროში“, რომელსაც ჰერბერტ ფრიჩი ერთი სიტყვით, მაგრამ მრავალფუნქციურად,  სთავაზობს სამოცდაათწუთიანი თეატრალიზებული „სეანსის“ განმავლობაში.

მახსენდება ანტონენ არტოს სიტყვები, რომელმაც, ჯერ კიდევ XX საუკუნის 30-იან წლებში დასვა საკითხი თეატრალური ენის გამომსახველობითი ფორმების შეცვლისა და თეატრში მათი „სხვაგვარად“ გამოყენების აუცილებლობაზე. იგი წერდა: „პრობლემა, რომელიც, ჩემი აზრით, ახლა იჭრება, არის ის, რომ თეატრს მიეცეს უფლება იპოვოს მისი ნამდვილი ენა... ენა სივრცობრივი, ენა ჟესტების, პოზების, გამოსახვის და მიმიკის... ენა ყვირილის, ენა ჟღერადობის, სადაც ყველა ობიექტური ელემენტი ვიზუალური ან ბგერადი ნიშნისაკენ იქნება მიმართული“... როგორც მოგეხსენებათ, არტოს თეატრალური მანიფესტი მოგვიანებით ერთ-ერთი საფუძველი გახდა გერმანული პოსტდრამატული თეატრის, (განსაკუთრებით, ჰაინერ მიულერთან) როგორც თეორიული ისე  პრაქტიკული, განვითარების თვალსაზრისით.

რაც შეეხება რუსთაველის თეატრში წარმოდგენილ ფოლკსბიუნეს თეატრალურ პროდუქტს, რომელიც ჩვენ ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალის „საჩუქარი“ ფარგლებში ვიხილეთ, ერთი რამ ცხადია: ჰერბარტ ფრიჩი სწორედ გერმანული პოსტდრამატული თეატრის თავისებური შთამომავალია. ბრეხტის ეპიკურ თეატრზე გამოზრდილი ფოლკსბიუნეს ყოფილი მსახიობი თავიდან ბოლომდე წინააღმდეგია თეატრს რაიმე აღმზრდელობითი, ან თუ გინდათ, „მორალური“ ფუნქცია დააკისროს და დარბაზიდან გამოსულ მაყურებელს სამყაროს შეცვლა მოთხოვოს... სამოც წელს გადაცილებული რეჟისორი, რომელმაც ამ მიმართულებით სულ ცოტა ხანია, რაც ფეხი აიდგა აკადემიურ სცენაზე, თავის საკუთარ ხელწერას დღითიდღე იმკვიდრებს და შეიძლება ითქვას, თავიდან ბოლომდე „კაიფობს“ თეატრის კეთებით... „კაიფობს“ პროფესიულად, თავისებურად და თეატრში მისულს, ძალაუნებურად შენც გითრევს მისეულ, არარეალურ სამყაროში... იქ, სადაც ადამიანები, თავისივე ნებით, მარიონეტებად, უფრო სწორად, პლასტიკურ თოჯინებად ქცეულან და სხვადასხვა ირაციონალურ შრეებში მოგზაურობით ირთობენ თავებს...

და მაინც: იქნებ, ჩვენი ირაციონალური სამყაროა ყველაზე დიდი რეალობა, - და არა ცხოვრება, რომელსაც ასე ხშირად „უაზროს“ ვეძახით. როცა უკვე მრავალგზის გადაღეჭილ და ყოველმხრივ თავსმოხვეულ სიტყვას - თავისუფლება - აზრი აქვს გამოცლილი, რადგან - მოძველებული და მოყირჭებულია... როცა აღარ არსებობს ერთადერთი ჭეშმარიტება... მობეზრებულია სიტყვა  პრიორიტეტულიც... ვართ მხოლოდ საკუთარ თავს მინდობილნი... ჩვენსავე აზრებში გაფანტულნი, თავადაც ვიკარგებით ჩვენ მიერვე დაკანონებულ „ცხოვრებისეულ არარაობაში“... 

მაშ, რაღა დაგვრჩენია, თუ არა - წარმოსახვითი რეალობა... ერთადერთი ხელმოსაჭიდი სამყარო, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ ჩვენია... და თანაც კოსმოსივით უკიდეგანო... რომელიც შეიძლება გახდეს ფერადი და დარჩეს ბოლომდე ამოუხსნელი.... მიღმიერი სამყარო, რომელშიც, ერთხელ მაინც თუ შეაბიჯე - უფრო და უფრო  ჩაგითრევს და ჩაგითრევს....

Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel Murmel MurmelMurmel......

გამოვტყდეთ, რომელ ჩვენგანს არ გაგვჩენია სურვილი, ფრიჩის პერსონაჟების მგავსად, თავ(ქუდ)მოგლეჯილები გავქცეოდით ყოველდღიურ ვალდებულებებს, საზოგადოებრივ მორალს და იმ აუარება წესებსა თუ მოთხოვნებს მთელი ძალით რომ გვიჭერს ყელში და გვახრჩობს...

Mmmmmmmmmuuuuuuuuuuuuurrrrrrrrrrmmmmmeeeeeeeelllllllllll!

Murmel Murmel …

11/16/2016
ევა იერბაბუენას „წვიმა“ თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის დარბაზში

მარიამ იაშვილი

ევა იერბაბუენას „წვიმა“ თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის დარბაზში

წელს, მიხეილთუმანიშვილისსახელობისხელოვნებისსაერთაშორისოფესტივალი„საჩუქარი“- ოპერისადაბალეტისსახელმწიფო აკადემიური თეატრის სცენაზე,კომპანია- ევაიერბაბუენასფლამენკოსბალეტის - (Ballet Flamenco Eva Yerbabuena)მიერწარმოდგენილი -საოცარი, ემოციური, „ფეიერვერკული“, თავბრუდამხვევისანახაობით -„წვიმა”( Lluvia),გაიხსნა.

მკრთალად განათებული სცენის მიღმა აქა-იქ ბათქაშჩამონგრეული, ძველიაგურის კედელია აღმართული.კედელს შუაში, ასევე ძველებურიხის კარიბჭე აქვს დატანებული.ჭერიდან ჩამოსული ნისლი უკვე მთელ დარბაზს სწვდება. სცენაზე შავ-ნაცრისფერ სამოსში გამოწყობილი მოცეკვავეები შემოდიან და საწყის პოზიციას ერთიმეორეს მიყოლებით იკავებენ.  განაბულ დარბაზში ჩოჩქოლია. მკრთალად განათებული პარტერის კიბეებიდან  წითელკაბაში შემოსილი ქალის სხეული ვნებიანად მოაპობს დარბაზს,ადის სცენაზე, თითოეულ მონაწილეს, ფლამენკოსთვის დამახასიათებელიფეხების რიტმული ბაკუნით სათითაოდ უვლის გარშემო და დასარტყამი ინსტრუმენტის საბრძოლო რიტმისფონზე კულისებში უჩინარდება.სწორედ ამ დროს გრძნობ პირველად, რომ შენ თვალწინ, ძალიან მალე,სცენაზეევა იერბაბუენას მიერნამდვილი ცეცხლი აგიზგიზდება.

1970 წელს ფრანკფურტში დაბადებული და გრანადაში გაზრდილი  ევა მარია გარიდო  (Eva María Garrido) თანამედროვე ცეკვის ბალეტისა და უპირველესად - ფლამენკოს მეტად გამორჩეული შემსრულებელია. ამიტომაც არ იყო გასაკვირი, რომ დასის თოთოეული მონაწილე, მთელი წარმოდგენის განმავლობაში,წვიმის წვეთივით, ზედმიწევნით იმეორებდა ტრადიციული ესპანური საცეკვაო ხელოვნებიდან ამოზრდილიევას სულისა და სხეულისრიტმულ მოძრაობებს.

თანამედროვე კლასიკური ცეკვის ელემენტებით გაჯერებული ფლამენკოს საბალეტო დასი საოცარი მომღერლებისა (განსაკუთრებით, ხოსე ვალენსია (Jose Valencia)) და ინსტრუმენტალი შემსრულებლებით (მათ შორის, თუ არ ვცდები, ერთ-ერთი გიტარისტი  და დასის მუსიკალური ხელმძღვანელი,მისი მეუღლე - პაკოა (Paco Jarana)) არის დაკომპლექტებული.თითოეული მათგანი -მუსიკალური ინსტრუმენტის, ვოკალისა თუ სხეულის მეშვეობით, - ევასეული ფლამენკოს დაუვიწყარ,იმპროვიზაციულვარიაციებს გვთავაზობს სცენიდან. ვფიქრობ, სწორედ ასეთ, ერთი შეხედვით, უმნიშვნელო ნიუანსებში ვლინდებაესპანელი ქორეოგრაფის გასაოცარი პროფესიონალიზმი და უნივერსალურობაც: რამდენი მოდერნული შტრიხიც არ უნდა ამოტივტივდეს წარმოდგენაში, შენ თვალწინ, მაინც ტრადიციული ფლემანკოს დაუვიწყარი სამყარო იხსნება;სწორედ ესააევა იერბაბუენას ბალეტი - სულიერი ტკივილითა და ხორცის ზეიმითგაზავებული წარმოდგენა - ალბათ, ყველაზე პოეტურ-მეტაფორული სახელწოდებით  - Lluvia („წვიმა“). 

„არ არსებობს იმაზე მეტი დღევანდელობა, როგორიც ფლამენკოა...ფლამენკო, როგორც ასეთი...“ - ხშირად იმეორებს ცეკვის დედოფალი ინტერვიუებში და შენც ხვდები, რომ იგი მართლაც რომ ზედმიწევნით თანამედროვე, უზადოდ გემოვნებიან შოუს დგამს. დგამს შორეულ, ზაფხულში მზით გავარვარებულ ესპანეთში; დგამს ადამიანის უნივერსალური სულისა და ხორცის ზეიმს, რომლის მიზანიც, პირველ რიგში,სწორედ შინაგანი სამყაროს კონტექსტუალიზმის განსხეულებაში ვლინდება;დგამს იმისათვის, რათა ჩაგახედოს საკუთარ არსში, მიგიყვანოს კაცობრიობის რაობის ძირითად ფესვებთან დაგაგახსენოსის მთავარი ფასეულობა, რომელიც ყოველდღიური რუტინით გათანგულებს ასე ხშირად გვავიწყდება. ეს ფასეულობა კიშენი, საკუთარი, შინაგანი თავისუფლების ხიბლია.

„სულ სხვა მოძრაობა... სულ სხვა ბგერა... სულ სხვა ცხოვრება...“ - ამ სიტყვებით ასათაურებენ ევა იერბაბუენას მუსიკალურპროექტს საფესტივალო რვეულში „საჩუქრის“ ორგანიზატორები... და მართლაც... რთულია ევას „სულ სხვა“ ფლამენკოზე  წერა...

რა თქმა უნდა, არსებობს უამრავი თეორიული შრომა ტრადიციული ფლამენკოს წარმოშობისა და მისი ტექნიკის განვითარების შესახებ, რომელთა დამოწმებაც აქ ევას პროექტის -Lluvia - კონტექსტში შემეძლო...

რა თქმა უნდა, უსასრულოდ შეიძლებოდა ევას ქორეოგრაფიული თავისებურებების მნიშვნელობაზე წერა, თანამედროვე მსოფლიო ბალეტის ნორმებში ჩასმული, თუ, ამოვარდნილი ფლამენკოს საბალეტო ნომრების ელემენტებისმოყვანით...

რა თქმა უნდა, შემეძლო გამეკეთებინა იმ ჯილდოების ჩამონათვალი, რომელთაც, სხვათა შორის, წელს „მიხეილ თუმანიშვილის“ სახელობის ნომინაციაც შეემატა...

მაგრამ...რაც უფრო მეტი ინფორმაციის დამუშავებასა და განვრცობას ვისახავდი მიზნად, მით უფრო ვგრძნობდი, როგორ არასწორ გზას ვადექი, თანდათანობით როგორ ვცილდებოდი მთავარს - დამეწერა ევა იერბაბუენას ფლამენკოს ბალეტის სტუმრობასა და იმ შესრულების ხარისხზე ოპერისა და ბალეტის თეატრში, რომელმაც ასე დაატყვევა ქართველი მაყურებელი.

რა თქმა უნდა, მაინც ვერ შევძელი...

დაბოლოს, მაიკ ფიგისისა (Mike Figgis, Flamenco Women, 1998) და კარლო საურას (Carlos Saura, Flamenco, Flamenco, 2010) არაჩვეულებრივი ფილმების ნახვის შემდეგ(ორივე ფილმში ევა იერბაბუენა თამაშობს), კიდევ ერთხელ და საბოლოოდ დავრწმუნდი, თუ რატომ იყოჩემი მცდელობა - დამეწერა ევაზე - ამაო. ამაო იყო თუნდაც იმიტომ, რომყველაზე მთავარი ფლამეკოში - გრძნობაა. გრძნობა, რომელსაც სიტყვებით ვერ გადმოსცემ...

ევას ფლამენკო უნდა ნახო, მოისმინო და შეიგრძნო. სხვა დანარჩენი - თეორიაა.

 

10/28/2016
ფოკუსშია იტალია - უახლეს იტალიურ თეატრში მიმდინარე პროცესები

მაკა ვასაძე

ფოკუსშია იტალია - უახლეს იტალიურ თეატრში მიმდინარე პროცესები

2016 წლის ფესტივალი - „საჩუქარი“ - მრავaლფეროვანებით გამოირჩეოდა.  უცხოური სპექტაკლებიდან საინტერესო იყო იტალიის საელჩოსთან ერთად წარმოდგენილი ახალი პროგრამა - „ფოკუსშია იტალია“, რომელიც სამი სპექტაკლისგან შედგებოდა: ედუარდო ერბას „იტალია ათიან წლებში - იტალია დღეს“, დარიო ფოს „არ გვიხდიან?! არ გადავიხდით“ - საქართველო-იტალიის ერთობლივი პროექტი (რომლის შედეგადაც თუმანიშვილის თეატრის რეპერტუარს კიდევ ერთი საინტერესო სპექტაკლი შეემატა)  და ჰაინერ მიულერის „მედეა მასალა“. სხვადასხვა ქვეყნის დრამატურგის, იტალიელი რეჟისორების დადგმულ წარმოდგენებს, ერთი რამ ჰქონდათ საერთო, სამივე ადამიანზე (ან ადამიანებზე), მის განცდაზე, ფიქრზე, სულიერ თუ სოციალურ მდგომარეობაზე მოგვითხრობდა. ფესტივალმა ეს პროგრამა საქართველოში იტალიის საელჩოს თანადგომით განახორციელა. მივყვეთ ქრონოლოგიას.

29, 30 ოქტომბერს, თუმანიშვილის თეატრში გათამაშებული, ედუარდო ერბას (Edoardo Erba) „იტალია ათიან წლებში - იტალია დღეს“, მილანის დამოუკიდებელი კვლევის თეატრალური ცენტრში (A.T.I.R Teatro Ringhiera- დამფუძნებელი სერენა სინიგალია Serena Sinigaglia) განხორციელებული პროექტია. სპექტაკლის რეჟისორი, ცენტრის დამაარსებელი, ახალგაზრდა იტალიeლი რეჟისორი - სერენა სინიგალიაა. აღსანიშნავია, რომ სათეატრო ტექსტზე (პიესაზე), დრამატურგმა და რეჟისორმა ერთად იმუშავეს. ედუარდო ერბა (სათეატრო განათლება, ჯორჯო სტრელერთან „პიკოლო თეატრში“, მიიღო) თანამედროვე სათეატრო სამყაროს ერთ-ერთი ცნობილი დრამატურგია (ყველაზე ცნობილი პიესაა „მარათონი“ (Marathon), წერს აგრეთვე: რადიო და სატელევიზიო პიესებს, სკეტჩებს და კომედიურ შოუებისთვის ტექსტებს). მისი პიესები მრავალ ენაზეა თარგმნილი და სხვადასხვა ქვეყანაში დადგმული (მათ შორის, ბრიტანეთში, აშშ-ში, რუსეთში). „იტალია ათიან წლებში - იტალია დღეს“, ერბას ადრინდელი პიესის  „იტალიური დრამა“ (Italian Drama) გადამუშავებული ვარიანტია. 2015 წელს სპექტაკლი, მილანში სათეატრო ჟურნალის „Histrio“-ს და ფონდის „Cariplo“-ს, პროექტში „Twister – the wandering spectator“ (მოთამაშე - მოხეტიალე მაყურებელი მ. ვ.) მონაწილეობდა. პროექტის ავტორებმა მილანის სათეატრო ბილბორდებიდან აირჩიეს ყველაზე პოპულარული, მაღალი მხატვრული დონის წარმოდგენები, რომლებიც იტალიის სხვადასხვა ქალაქის „ეზოში“ თამაშდებოდა. თეატრის პოპულარიზაციის მიზნით, თეატრი თვითონ მიდიოდა მაყურებელთან.

„იტალია ათიან წლებში - იტალია დღეს“ ადამიანთა გაუსაძლის სულიერ თუ ფიზიკურ მდგომარეობას ასახავს. დღეს, ხელოვნებაში ასე მოდური სოციალური პრობლემატიკა მაღალმხატვრულადაა გადმოცემული. მსოფლიოში არსებულმა სოციალურმა კრიზისმა, დაანგრია იტალიის ეკონომიკა. დრამატურგმა და რეჟისორმა, გაუსაძლისი ყოფა, რამდენიმე ადამიანის, ოჯახის მაგალითზე ააგეს. აქცენტი, ქალების როლზე გააკეთეს. დრამატურგმა იტალიის, როგორც ქვეყნის, ათეული წლებით დაშორებული, ორი ეპოქის გადაძახილზე ააგო პიესა. ალბათ, აქედან გამომდინარე, რეჟისორმა თეატრალური თხრობისას, უახლესთან ერთად, ნეორეალიზმისთვის დამახასიათებელი ფორმებიც გამოიყენა.

სპექტაკლში 6 მსახიობია დაკავებული. მათია ფაბრისი, სტეფანო ორლანდი, მარია პერეზ სპა, ბეატრის სკიროსი, კირა სტოპა და სანდრა ცოკოლანი - 4 ქალი და ორი მამაკაცი, სხვადასხვა პერსონაჟს განასახიერებს. ყველას რაღაც საერთო აქვს. ლამაზი დედა და უშნო ქალიშვილი,  დედის ბევრად ახალგაზრდა საყვარელი, რომელსაც მამა-ბაბუის დატოვებულ ქონებაზე უჭირავს თვალი და ქონების ხელში ჩასაგდებად, მზადაა სქესობრივი კავშირი დედა-შვილთან ერთდროულად დაამყაროს. დედის სილამაზის ჩრდილქვეშ მყოფი ქალიშვილი, რომელიც მშვენივრად ხვდება, დედის ახალგაზრდა საყვარლის მიზანს და ცდილობს დედას თვალი აუხილოს. ქალიშვილი, რომელმაც ახლახანს სამსახური დაკარგა. შუახნის ცოლ-ქმრის  ურთიერთობა. ქმარი, რომელსაც თავდავიწყებით უყვარს ცოლი, მზადაა მისთვის ყველაფერი გააკეთოს, გაკოტრდა, სამსახური დაკარგა და ეშინია საყვარელ ცოლს გაუმხილოს სიმართლე. სამაგიეროდ ადვილად გამონახავს საერთო ენას, კაფე-ბარში გაცნობილ ქალთან (დედასთან) და ყველაფერს უყვება. დედა ხვდება, რომ ეს მისი ქალიშვილის უფროსია და სთავაზობს მამის დანატოვარ ფულს, ოღონდ კი ქალიშვილი სამსახურიდან არ გამოუშვას. უცხოელი, მუსლიმი ქალი, რომელიც იტალიაში, კიდევ უფრო გაჭირვებული ქვეყნიდან, ალბანეთიდან ჩამოვიდა სამუშაოდ ოჯახის სარჩენად. იტალიელი მაჩო - სალსას ცეკვის მასწავლებელი და ბევრად უფროსი ქალის საყვარელი. პადრე, რომელიც იმდენადაა „გართული“ საკუთარი „მე“-თი, რომ აღსარებაზე მისულ ადამიანს (ქმარს) არც კი უსმენს. ყველა პერსონაჟს სალსას ცეკვის გაკვეთილები აერთიანებს.

სერენა სინიგალიამ და მხატვარმა ფედერიკა პონისიმ საინტერესო დეკორაცია შექმნეს. სცენის ფიცარნაგს მუქი შინდისფერი ნაჭერი ფარავს. სიღრმეში, საცეკვაო დარბაზების მსგავსად გრძელი სარკე დგას. ტელევიზორი, ტელევიზორის პულტი, ნაგვის სათლი, მიყრილ-მოყრილი ჩანთები, ფეხსაცმელები, ღვინის თუ კოკა-კოლის ბოთლები, ეკარანი, რომელზეც ფინალში ბობოქარი ზღვის ტალღა აისახება... მხატვარმა და რეჟისორმა მოქმედების სხვადასხვა ადგილი ერთ სივრცეში გააერთიანეს. თხრობის სტილიც სცენოგრაფიის მსგავსად, ერთმანეთშია გადახლართული. ოჯახების ნგრევა, ადამიანების განადგურება, სერენა სინიგალიამ ყველაფრის წამლეკავი  წყლის სტიქით გამოხატა. სხვადასხვა ადგილას, ნელ-ნელა პერსონაჟებს ზევიდან წყლის ჭავლი ესხმებათ. გეგონება სახლის სახურავიდან ჩამოდის წყალი. სცენა ნელ-ნელა სათლებით ივსება. ფინალში, კარიბის კუნძულებზე გაქცეულ ქმარს, ეკრანზე გამოსახული ზღვის ტალღა წალეკავს, პესონაჟები კი მას სათლიდან წყალს ასხამენ.

რეჟისორი პირობითი თეატრალური ენით, გროტესკითა და იუმორით გვიყვება  ადამიანთა მძიმე ყოფა-ცხოვრების დრამატულ ამბავს. ამავდროულად, ბოლომდე ინარჩუნებს თეატრალურ პირობითობას. ამიტომაც, თითქმის ნატურალისტურად დადგმული სქესობრივი კავშირის სცენა, მაყურებელს არ უქმნის უხერხულობის გრძნობას. ალბანელი ქალი, რომელსაც იქვე სცენაზე, სალსას მასწავლებელი იტალიელი „მაჩო გაჟიმავს“. სინამდვილეში, „მაჩო“ კი არა, სქესობრივად უძლური ბისექსუალია. მას „გათავება“ არ ძალუძს. ალბანელი ქალი მიხვდება მის უძლურებას და თავის სასარგებლოდ გამოიყენებს. ამ ეპიზოდის მერე, მისი ქმართან ტელეფონით საუბრის სცენა გათამაშდება, რომელშიც ტრაგი-კომიკურობის ელემენტია ხაზგასმული. ალბანელი ქალი, უცხო ქვეყანაში თავდაუზოგავი შრომით, ოჯახს ინახავს და სახლში რემონტს აკეთებს.

რეჟისორის ინტერპრეტაცია-კონცეფციასთან სრულ ჰარმონიაშია გიპო გუარდოს მუსიკალური გაფორმება და ალესანდრო ვერაცის მიერ შექმნილი სპექტაკლის განათება.  ლუკა დ’ადინოს დადგმული სალსა სპექტაკლის მთავარი მამოძრავებელია, პერსონაჟთა ხასიათების გამხსნელი, ფინალში კი რეჟისორის კონცეფციის გადმომცემი. ეს სალსას განზომილებაა, სხვა სამყაროა, სამყარო სადაც ვითომდა ახლობელ ადამიანებს ერთმანეთის არ ესმით. ის, რაც იტალიაში 10-იან წლებში ხდებოდა, დღესაც მეორდება, საუბედუროდ  არა მარტო იქ, არამედ ჩვენთანაც. ფინალურ ეპიზოდში, პერსონაჟები სალსას წყალში ცეკვავენ. მათი ცეკვა სარკეში, თითქოს სხვა განზომილებაში აისახება. სინამდვილეში კი, თითოეული პერსონაჟი, მოთხრობილი ამბავი, შენი თანამოქალაქეების გაუსაძლის ცხოვრებას ასახავს.

2017 წლის ფესტივალის გახსნამდე ჩატარებულ პრესკონფერენციაზე, სამწუხარო ამბავი გაჟღერდა: გარდაიცვალა დრამატურგი, რეჟისორი, მსახიობი, იტალიური თეატრის ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენელი დარიო ფო. 11 ნოემბერს ნაჩვენები, „ფოკუსშია იტალია“-ს მეორე წარმოდგენა, თუმანიშვილის თეატრში იტალიელი რეჟისორის მიკელე პანელას - არ გვიხდიან?! არ გადავიხდით! - სწორედ დარიო ფოს პიესის მიხედვით დადგმული წარმოდგენა გახლდათ. სპექტაკლი საქართველო-იტალიის ერთობლივი ნამუშევარია და თუმანიშვილის თეატრის რეპერტუარში დარჩება. მის დაფინანსება-განხორციელებაში თბილისის მერიასთან არსებულმა „თავისუფალმა თეატრალურმა პროექტებმა“ მიიღო მონაწილეობა.

მრავალმხრივი ნიჭით დაჯილდოებული პიროვნება დარიო ფო, მეოცე საუკუნის თითქმის დასაწყისში (1926) დაიბადა, სიცოცხლის ბოლომდე ხელოვნების მსახური და თავისი მრწამსის - საზოგადოებაში ადამიანთა თანასწორობის - ერთგული გახლდათ. მსახიობი, დრამატურგი, კომიკოსი, მომღერალი, რეჟისორი, სცენოგრაფი, კომპოზიტორი, პოლიტიკურად აქტიური ადამიანი (მემარცხენე შეხედულებების). 1997 წ. დაჯილდოვდა ნობელის პრემიით ლიტერატურის ჟანრში, ამგვარი ფორმულირებით:  „შუა საუკუნეების ჯამბაზების სტილში სულით უშიშრად აკრიტიკებს ხელისუფლებას და იცავს ჩაგრულთა ღირსებას“ (თარგმანი მ. ვ. ). შემოქმედებითი ცხოვრება „პიკოლო თეატრიდან“ დაიწყო. ბოლო 50 წლის მანძილზე დარიო ფომ უდიდესი წვლილი შეიტანა იტალიური თეატრის განვითარებაში. სახელი გაითქვა მძაფრი პოლიტიკური სატირით : „მუშამ იცის 300 სიტყვა, პატრონმა 1000, ამიტომაც არის პატრონი“, ყველაზე ცნობილი პიესაა „ანარქისტის შემთხვევითი სიკვდილი“ (1970) (1969 წ. მილანში ბომბის აფეთქების შემდეგ დაწერა). შემდგომ, უფრო რევოლუციური ხასიათის პიესების წერა დაიწყო: მაგალითად „არ გვიხდიან, არ გადავიხდით“ (1974) - რომელშიც ადამიანის ბიუროკრატიასთან, ჩინოვნიკებთან ყოველდღიური ბრძოლა ასახა. 2003 წელს შექმნილი „ორთავიან ანომალია“ მძაფრი სატირაა რუსეთ-იტალიის მმართველების საეჭვო ურთიერთობაზე - როგორ უნერგავენ პუტინის ტვინს სილვიო ბერლუსკონის. 2006 წ. მილანის მერის არჩევნებში მონაწილეობდა, მაგრამ წააგო. მეუღლე: იტალიური თეატრის ვარსკვლავი ფრანკა რამე გახლდათ.

მიკელე პანელას სარეჟისორო დებიუტი 1999 წელს, პატრიკ მარბერის პიესით - „პოკერი - დილერის არჩევანი“- შედგა (მანამდე საკმაოდ წარმატებული მსახიობი იყო). 2005 წელს რეჟისორ სერენა მარინელისთან ერთად თეატრალური კომპანია დაარსა. ეს, ორი რეჟისორი  ხშირად, ერთობლივ სპექტაკლებს ქმნის. დარიო ფოს - „არ გვიხდიან, არ გადავიხდით“- მეოცე საუკუნის 70-იანი წლების ბოლოს დაიწერა, მაგრამ მასში ასახული ამბავი, მოვლენები დღესაც აქტუალურია. დრამატული ნაწარმოები საზოგადოების, სოციუმის, ადამიანთა ცხოვრების ეკონომიკურ, სოციალურ კრიზისს ასახავს და პრობლემათა სიმწვავით გამოირჩევა. დრამატურგის მიერ შექმნილი ტიპაჟები, პერსონაჟები ცოცხალი და შენთვის ნაცნობ-ახლობელია. მოთხრობილი ამბავი დღესაც აქტუალურია და თანაც ისეა დაწერილი,  რომ გეგონება შენი ქვეყნის, შენი ხალხის, მეზობლების უახლესი ყოფა-ცხოვრებაა ასახული. ალბათ, ამიტომაც აირჩია ახალგაზრდა იტალიელმა რეჟისორმა სწორედ ეს პიესა თბილისში, თუმანიშვილის თეატრში დასადგმელად.

 დარიო ფოს პოლიტიკური ფარსი „არ გვიხდიან?! არ გადავიხდით“, „ანარქისტის სიკვდილის“ შემდეგ, დრამატურგის ყველაზე პოპულარული პიესაა და მრავალ (35-ზე მეტ) ქვეყანაშია დადგმული. მასში ავტორმა სხვადასხვა სათეატრო მიმდინარეობა: ბრეხტისეული პუბლიცისტური მწვავე სატირა, იტალიური „კომედია დელ არტესათვის“, თოჯინური, მოედნის თეატრისათვის დამახასიათებელი კომპონენტები გააერთიანა. მიკელე პანელამაც დადგმაში  მწვავე სოციალური თუ პოლიტიკური პრობლემები,  იუმორით, ზოგ შემთხვევაში კი, გროტესკით ასახა. რეჟისორის ჩანაფიქრი, კონცეფცია მხატვარ სიმონ მაჩაბელის, მოდერნისტულ-კუბისტური ელემენტებით განზავებულ, სცენოგრაფიაშიც ნათლად გამოჩნდა. დეკორაციის, რეკვიზიტის და კოსტიუმების ფერადი, მხიარული ფერები: თეთრი, წითელი, ყვითელი, ლურჯი ერთი სახლის მაცხოვრებელთა დუხჭირი ცხოვრების დისონანსშია. სოციალურად თუ პოლიტიკურად გაუსაძლისი ცხოვრების მიუხედავად, სპექტაკლის პერსონაჟები (ადამიანები) არ კარგავენ იუმორის გრძნობას, სიცოცხლის სიყვარულს, ათას ხრიკს იგონებენ და მიმართავენ ოჯახების გადასარჩენად. თემო გვალიას, მზია არაბულის, ნიკა წერედიანის, ეკატერინე ანდრონიკაშვილის, გია აბესალაშვილის, გუგა კახიანის ძირითად პერსონაჟებს სხვა, ფანტაზიაში თუ რეალობაში არსებული, ტიპაჟები ემატებიან. რეჟისორმა და მხატვარმა ორიგინალურად გადაწყვიტეს  სპექტაკლში მათი გამოჩენა. სცენოგრაფია სახლის ინტერიერს გამოხატავს და ზოგიერთი, სწორედ ამ სახლის ფანჯრებში ჩნდება ხოლმე: უნივერმაღის დირექტორი,  პაპი, პოლიტიკოსი, დიქტატორები... ამ რეალური თუ გამოგონილი პერსონაჟი-ტიპაჟების განსახიერება რეჟისორმა სპექტაკლში მონაწილე მთავარი მოქმედი პირების მოთამაშე მსახიობებს დააკისრა. აღსანიშნავია გია აბესალაშვილის, მაღალი პროფესიონალიზმით, იუმორით, უფრო სწორად გროტესკის ხერხებით შექმნილი: პოლიციელი, უშიშროების თანამშრომელი, დამკრძალავი ბიუროს წარმომადგენელი, დემენცია შეყრილი მოხუცი მამა,  ექიმი.    

მიკელე პანელას და გიორგი ხოსიტაშვილის სპექტაკლისათვის შექმნილი მუსიკალური რიგი რეჟისორის ინტერპრეტაცია-კონცეფციის გამომხატველია. მასში, სხვასთან ერთად,  ქართველი მაყურებლისთვისაც კარგად ცნობილი პოპულარული იტალიური სიმღერების ნაწყვეტებიცაა გამოყენებული.

რეჟისორს სპექტაკლში  ბუფონადის ხერხებიც აქვს გამოყენებული. თემო გვალიას და ნიკა წერედიანის, მეზობელი-მეგობარი ქალების, ქმრები ჩარლი ჩაპლინის დაუვიწყარი ტიპაჟის ასოციაცისაც აღძრავენ.

ეკონომიკური კრიზისი, პროდუქტებზე ფასების ზრდა, უმუშევრობა, ნახევრად შიმშილი, გადაუხდელი კომუნალური მომსახურება... და ამ ყველაფრის ფონზე ხალხის, საზოგადოების რელიგიურ-პოლიტიკური „დაბოლება“, „აქტიური“ ქალები და „პასიური“ მამაკაცები - დარიო ფოს 40 წლის წინ დაწერილი პიესა, გეგონება ჩვენს დღევანდელ ყოფაზეა და სწორედ ამ ამბავს, პირობით სათეატრო ენით, მოგვითხრობენ მიკელე პანელა და თუმანიშვილის თეატრის შემოქმედებითი ჯგუფი.

15,16 ნოემბერს, პროგრამის - „ფოკუსშია იტალია“ - მესამე სპექტაკლი, ჰაინერ მიულერის მიხედვით იტალიელი რეჟისორის კარმელო რიფიჩის დადგმული „მედეა მასალა“ (ორიგინალში ტრილოგია - „Verkommenes Ufer Medeamaterial Landschaft mit Argonauten“ 1982 წ.), შესთავაზა თბილისელ მაყურებელს ფესტივალის საორგანიზაციო ჯგუფმა და იტალიის საელჩომ. პოსტდრამატული თეატრის ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენლის ჰაინერ მიულერის სწორედ ეს  ნაწარმოები, თანამედროვეობის სახელგანთქმული  რეჟისორის ანატოლი ვასილევის ინტერპრეტაციით (ვიდეო ჩანაწერი), რამდენიმე წლის წინ „საჩუქარს“ საფესტივალო პროგრამაში ჰქონდა ჩასმული. დღეს, ამ სპექტაკლის ჩანაწერი უკვე ინტერნეტსივრცეში შეგიძლია თავისუფლად მოიძიო. ყველაზე დიდი ხიბლი კი, რა თქმა უნდა, ანატოლი ვასილევთან შეხვედრა გახლდათ. (მე, ბედნიერება მხვდა წილად, ვასილევის „მედეა მასალა“ ჩემს კოლეგებთან ერთად, ვარშავაში თეატრალურ ფესტივალზე „ცოცხლად“ მენახა). მოკლედ, იმის თქმა მსურს, რომ ორგანიზატორების მიერ რისკის შემცველი ჩანაფიქრი-ნაბიჯი, კიდევ ერთი „მედეა მასალის“ ფესტივალზე წარდგინება, გამართლდა. ვინაიდან, ჩვენ სულ სხვა, ვფიქრობ, საინტერესოდ ინტერპრეტირებული ჰაინერ მიულერი ვნახეთ.

კარმელო რიფიჩი, როგორც რეჟისორი 2001 წლიდან მოღვაწეობს, დადგმული აქვს მრავალი სპექტაკლი თუ შოუ. 2009 წელს თანამოაზრეებთან ერთად დაარსა სახელოვნებო ასოციაცია „პროქსიმა რეს“ - Cultural Association Proxima Res. დასაწყისში, „ცხოვრების კვლევის ინსტრუმენტის“ - თანამედროვე დრამატურგიაზე მუშაობდნენ და დგამდნენ სპექტაკლებს. დღეს, „Proxima Res“ მილანის კულტურულ ცენტრად მოიაზრება, რომელიც სახელოვნებო საგანმანათლებლო მოღვაწეობასაც ეწევა. 2015 წლიდან კარმელო რიფიჩი მილანის თეატრის - LuganoInScena - სამხატვრო ხელმძღვანელია და ასევე, „Piccolo Teatro“-სთან არსებული, ლუკა რონკონის  სახელობის თეატრალური სკოლის დირექტორია.

„მედეა მასალა“ - „Proxima Res“-ს პროდუქციაა. ჰაინერ მიულერის ტრილოგიის მიხედვით, სასცენო ტექსტის შესაქმნელად, რეჟისორმა კარმელო რიფიჩიმ და მსახიობმა მარინელა გრანელიმ ერთად იმუშავეს. მიულერის ტრილოგია სხვადასხვა პერიოდში შექმნილი ტექსტია, რომელშიც მედეა ცენტრალური ფიგურაა და  გადმოცემული ამბავი, სწორედ მის გარშემო იგება. სად მითია და სადაა ისტორია, რეალობა, ფაქტები? სწორედ, ამას იკვლევს მიულერი. მედეას გარშემო არსებული მითის ნგრევისას, იგი თანამედროვე ქალის პერსონას ქმნის: მედეა თანამედროვე ევროპელი ქალი, მედეა გაროსკიპებული, მედეა პოლიტიკოსი. მედეა - მიულერის, თანამედროვე ქალის შესახებ, ასოციაციურ ფიქრთა ერთგვარი შედეგია. დრამატურგი ტრილოგიაში ზოგადად ქალის პროტოტიპს ქმნის.

კარმელო რიფიჩიმ და მარინელა გრანელიმ სასცენო ტექსტის ვერსია შექმნეს, ჩაამატეს ის, რასაც მიიჩნევენ, რომ მიულერი მოიაზრებდა, მაგრამ არ დაუწერია. მარინელა გრანელის მედეა, კაცობრიობის უახლესი, სასტიკი, ომებით სავსე ისტორიის შედეგია. იგი ღალატის მსხვერპლია, მოტყუებული, მიგდებული, ტკივილით სავსე ქალის ამბავია, ქალის, რომელიც გამოიყენეს, საროსკიპოსში გაამწესეს და ბედის ანაბრად მიაგდეს. უდიდესი სიყვარულის, თავდადების სანაცვლოდ, სულში ჩააფურთხეს და ფიზიკურად გაანადგურეს. მარინელა-მედეა იკვლევს რატომ? დასაწყისშივე იგი გადმოსცემს ღალატის ამბავს. მან სამშობლოს, მამას, ძმას უღალატა, ძმა მოსაკლავად გაიმეტა... იქნებ ამიტომ? მარინელა-მედეა თავის ღალატს თავგანწირული სიყვარულით ამართლებს. და, განა ღალატი შეიძლება გამართლდეს?  მან ხომ თავი გადადო იასონისთვის - კაცისთვის, თავისი რჩეულისთვისთვის და სიყვარულის შედეგი: ორი ვაჟი აჩუქა. მარინელა-მედეა იკვლევს, ეძიებს პასუხს... უყვარდა კი იასონს მედეა, თუ თავიდანვე გათვლილი, „პოლიტიკური“ ნაბიჯი იყო მისი მხრიდან მედეას მოხიბვლა? ამის დაჯერება არ სურს მარინელა-მედეას - ქალს. იასონმა და მედეამ ერთმანეთისადმი ლტოლვის იმპულსები მყისიერად, ერთმანეთის დანახვისთანავე შეიგრძნეს... მაგრამ... სამყაროს პოლიტიკა და პოლიტიკოსები მართავენ... იასონი კაცია, მეფის შთამომავალი, აქვს ამბიცია პირველი იყოს, მას, როგორც ადამიანს, კაცს გამეფება, ხელისუფლების ხელში ჩაგდება სურს... მარინელა-მედეა სტრიპტიზ ბარში გაამწესეს საცეკვაოდ, გააროსკიპეს, რატომ? იმიტომ, რომ კაცებს ასე სურდათ... იმიტომ, რომ მედეას უყვარდა, იასონმა კი იგი გამოიყენა მიზნების მისაღწევად... საბოლოო მიზანი ხელისუფლების ხელში ჩაგდება, მბრძანებლობა, გამეფება, პირველობაა... მედეა იარაღია მის ხელში, სანამ სჭირდება მოიხმარს, მერე კი გადააგდებს, მოისვრის... მარინელა-მედეა უკვე საშუალო ასაკის  ქალია, კორინთოს მეფის უმცროსი ქალიშვილი კი ახალგაზრდაა... მარინელა-მედეა შიშვლდება, მას არ რცხვენია ორჯერ ნამშობიარები სხეულის წარმოჩენა, ამ სხეულით უყვარდა მას იასონი, მისი სხეულის ყოველი უჯრედი იასონისკენ ილტვის... მარინელა-მედეა სახლის „ხალათში“ გამოწყობილი მარტოდმარტო სადილობს... და აგრძელებს ამბის თხრობას... მიულერის ტექსტის მსგავსად, სპექტაკლშიც მარინელა-მედეაშია გერთიანებული მითის ყველა დანარჩენი პერსონაჟი და რაც მთავარია - იასონი. იასონი და მედეა ერთნი არიან. მათი გაყოფა წარმოუდგენელია... მარინელა-მედეა-ქალი თავისი შიშველი სხეულით გადმოსცემს მასში იასონის არსებობას. მარინელა გრანელი რამდენჯერმე შიშვლდება სცენაზე მედეას განსხეულებისას, მაგრამ რეჟისორისა და მსახიობის ინტერპრეტაცია-კონცეფცია, იმდენად ნათელი და გასაგებია, გამოხატვის ხერხები გემოვნებით და დახვეწილად, მაღალი პროფესიონალიზმით შესრულებული, რომ მაყურებელს უხერხულობის გრძნობა არ ექმნება. მარინელა-მედეა - ცეკვავს ბოძთან, მასტურბირებს, ქალსა და მამაკაცს შორის სექსის დროს არსებული პოზების გამოხატვას არ ერიდება, მაგრამ კიდევ ერთხელ ვიმეორებ, ამაში  უხამსი არაფერია. ვინაიდან, რეჟისორისა და მსახიობის სათქმელი გასაგებია, მიზანმიმართულია: აჩვენონ ქალის როლი დღეს, ვითომდა „ემანსიპირებულ“ საზოგადოებაში. დღესაც, ქალი კაცზე მეტს შრომობს, იღწვის ოჯახის, ქმრის, ბავშვების გადასარჩენად, კაცების მიერ მოგონილი გაუთავებელი ომების წინააღმდეგ, ზოგადად დედამიწის, სიცოცხლის გადასარჩენად. და, დღესაც, როგორც ევრიპიდეს დროს, ქალს ჩაგრავენ, მოიხმარენ, იყენებენ და მერე გადააგდებენ, მოისვრიან - სიყვარულის სანაცვლოდ. მედეას შესახებ ევრიპიდეს მიერ (მანამდეც სხვადასხვა წყაროებში გვხვდება მითები იასონსა და მედეაზე) გამიზნულად შექმნილი მითის ნგრევა, მეოცე საუკენის 80-იანი წლების დასაწყისში მიულერმა დაიწყო, რიფიჩიმ და გრანელიმ ამ მითის ნგრევის თავისებური, ხელოვნების, მხატვრული თვალსაზრისით, ჩანაფიქრის სიმართლით გადმოცემისას, აბსოლუტურად მისაღები ვერსია შექმნეს (ყოველშემთხვევაში ჩემთვის). ამასთანავე, მათ სათეატრო, პირობითი ენით მოგვითხრეს მითის ნგრევის მათეული ვერსია.

სპექტაკლის შემქმნელი შემოქმედებითი თუ ტექნიკური ჯგუფი რეჟისორისა და მსახიობის  ჩანაფიქრს ზედმიწევნით ზუსტად გადმოსცემს. მატეო კრესპის სცენოგრაფია და განათება მინიშნებებითაა გაკეთებული. მაგალითად, არგონავტების და იასონის კოლხეთში იალქნიანი ნავით შემოსვლა, მხატვარმა სცენაზე პატარა გასაბერი აუზით, მასში ჩასხმული წყლით და სათამაშო ნავით გამოხატა, რომელსაც მარინელა-მედეა ამბის, მოვლენების განვითარების კვალდაკვალ საჭიროებისამებრ იყენებს. მარინელა-მედეას კოსტიუმები ჩვენი თანამედროვე ყოფა-ცხოვრების გამომხატველია. ამით შემოქმედებითმა ჯგუფმა მედეასა და იასონის მითის უახლეს ისტორიაში გადმოტანას გაუსვეს ხაზი. სცენოგრაფის გაკეთებულია განათებაც, რომელიც ზუსტად ამოანათებს ხოლმე მნიშვნელოვან მომენტებს. ლიზა კერის მიერ შექმნილი ვიდეოკადრებიც რეჟისორისა და მსახიობის ჩანაფიქრის თანხვედრია. მაგალითად, ტრილოგიის მეორე ნაწილში სცენაზე ქმედების დროს, როდესაც მარინელა-მედეა იასონის ღალატზე პოლიტიკური თვალსაზრისით საუბრობს, ვიდეოკადრებში - იასონი, მისი ახალგაზრდა რჩეული და ამალა (მაყურებელი), რომელიღაც დარბაზში არიან, თავიდან იასონის და მისი ახალი მეუღლის შემოსვლას ესალმებიან, შემდეგ ყველა ერთად რაღაცას ისმენეს, უყურებს, მერე ტაშს უკრავს. ეს კადრები მეორდება დაუსრულებლად.

კარმელი რიფიჩი და მარინელა გრანელი მედეას სამსახოვანებას გვიჩვენებენ: როსკიპი, ოჯახის ქალი, თავდავიწყებულად შეყვარებული, მიტოვებული, უარყოფილი ქალი. აღსანიშნავია, რომ გერმანული და იტალიური თეატრი, გამოხატვის ხერხებით, ძალიან განსხვავებულია,. ამიტომაც, მიულერის მედეა იტალიელების შესრულებით უფრო ემოციურია, ვიდრე დრამატურგის მიერ შექმნილი. ქართველები და იტალიელები ამით ვგავართ ერთმანეთს. შეიძლება ამიტომაც, ჩემთვის უფრო მოსაწონი და მისაღებია, მაგალითად სტურუასეული ბრეხტი, ვიდრე თავად გერმანელების ნათამაშებ-ინტერპრეტირებული.

და, ბოლოს, კიდევ ერთხელ მინდა ვუთხრა მადლობა ფესტივალის საორგანიზაციო ჯგუფსა და იტალიის საელჩოს, თბილისელი მაყურებლისათვის ასეთი საინტერესო პროგრამის შექმნისა და შერჩევისათვის. მათი ძალისხმევით, პროფესიონალებს  მოგვეცა საშუალება გავაანალიზოთ, თუ რა პროცესები მიმდინარეობს უახლეს იტალიურ თეატრში. მით უმეტეს, ეს საინტერესოა, ვინაიდან სამივე რეჟისორი მეტ-ნაკლებად, მილანის ლეგენდარულ „Piccolo Teatro“-სთან და სტრელერის სახელთანაა დაკავშირებული.

 

 

12/04/2016
უსასრულობისკენ მიმავალნი... რიმას ტუმინასის „ქარი ალვებში შრიალებს“

მაკა ვასაძე

 

უსასრულობისკენ მიმავალნი...

რიმას ტუმინასის „ქარი ალვებში შრიალებს“

 

  „თავისუფლება სულს ისე მოსწყურდა, ვით დაჭრილ ირმების გუნდს - წყარო ანკარა“... ჩემდა უნებურად, რიმას ტუმინასის სპექტაკლის - „ქარი ალვებში შრიალებს“ - ნახვის შემდეგ,  გალაკტიონის სიტყვები ამოტივტივდა. უშუალოდ სპექტაკლის ყურებისას კი ფელინისეული ხატებები მედგა თვალწინ... ჭეშმარიტი ხელოვნების ნიმუში  ყოველთვის იწვევს ასოციაციებს, ემოციებს, ფიქრს, განსჯას...  ფელინისეული ბუფონადაგანსხეულებული სათეატრო სივრცეში: ასე ვუწოდე ტუმინასის ნამუშევარს, მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის ფესტივალის - „Gift“-ის, კიდევ ერთ საჩუქარს თბილისელი მაყურებლისთვის. დიდი მადლობა ამისთვის ქეთი დოლიძეს, ზურა გეწაძეს და საორგანიზაციო ჯგუფის ყველა წევრს.

სევდანარევი კომედია, სევდიანი დრამა კომიკური ელემენტებით განზავებული, ეს განსაზღვრებებიც, ჩემს ფიქრებში, იქვე სპექტაკლის ყურებისას ამოტივტივდა. ხან, მეღიმებოდა, ხან, მეცინებოდა, ხან ცრემლი მადგებოდა, ხან, ვხარხარებდი და ხანაც, გამოუვალობის შეგრძნებისგან, „სიმწრის ბურთი“ მეჩხირებოდა ყელში და თვალზე ცრემლი მადგებოდა. ჟერალდ სიბლეირასის „ქარი ალვებში შრიალებს“, აბსურდულად მოყოლილი ამბავია ადამიანთა თავისუფლებისაკენ  სწრაფვაზე. ხოლო, ყველა ეს გრძნობა, ემოცია, თუ, ფიქრი რიმას ტუმინასის მიერ სათეატრო პირობითობით მოწოდებულმა  დახვეწილმა რეჟისურამ გამოიწვია.

მართალი გითხრათ, ჟერალდ სიბლეირასის (ფესტივალის კატალოგში დრამატურგის გვარი ქართულად არასწორადაა თარგმნილი) პიესას არ ვიცნობდი. წარმოდგენიდან დაბრუნებულმა, ერთი ამოსუნთქვით წავიკითხე. მაინტერესებდა,  რამ „შთააგონა" ტუმინასი ამ სპექტაკლის შესაქმნელად; რა შეცვალა თანამედროვეობის ერთ-ერთმა დიდმა რეჟისორმა; დრამატურგიული სიტყვა, ჩანაფიქრი, როგორ გააცოცხლა სცენაზე; რა იყო დრამატურგისეული და რა ტუმინასისეული.

თანამედროვე, თუ უახლესი  ფრანგული დრამატურგია ჯერ კიდევ განიცდის სამუელ ბეკეტის დიდ ზეგავლენას. შეიძლება ითქვას, „აბსურდის თეატრის“ ერთ-ერთი დამფუძნებლის „ტყვეობაში“ იმყოფება (არა მარტო ფრანგული). ეს კონკრეტული პიესა კი ალბათ, „პოეტური თეატრის“ და „ბულვალური აბსურდის“ ე. წ. ნაზავია. საინტერესო ფაქტია, რომ სწორედ „ქარი ალვებში შრიალებს“, დღეს უკვე მსოფლიოში ცნობილი დრამატურგის, პირველი დამოუკიდებელი პიესაა. სწორედ, ამ ნაწარმოების წყალობით გაითქვა მან სახელი. ტომ სტოპარდის ინგლისურად თარგმნილმა პიესამ, სახელწოდებით „გმირები“, 2006 წ. ლოურენს ოლივიეს სახელობის პრემია მიიღო, ნომინაციაში „საუკეთესო კომედია“. მართალია საკამათოა, ამ ნაწარმოების კომედიის ჟანრით განსაზღვრა, მაგრამ მაინც, დამეთანხმებით დიდი ჯილდოა დამწყები დრამატურგისთვის. თუმცა მანამდე, იგი წერდა დიალოგებს, სცენარებს ფილმებისთვის, შემდეგ მუშაობდა რადიოში ჟურნალისტად, იქ დაუმეგობრდა ჟან დელომს. მათ შექმნეს რამდენიმე ერთობლივი პიესა. ერთ-ერთს - Un petit jeu sans consequence (პატარა თამაში უშედეგოდ) - მიღებული აქვს საფრანგეთის ყველაზე პრესტიჟული „მოლიერის“ პრემია ხუთ ნომინაციაში, მათ შორის: „წლის საუკეთესო ფრანგული პიესა“ (2003 წ. ითარგმნა თხუთმეტ ენაზე და გადაღებულია ფილმებიც).

საინტერესო ფაქტია, რომ ფრანგი დრამატურგის ნაწარმოები დიდხანს ინახებოდა მიხეილ ულიანოვის უჯრაში. აპირებდნენ კიდეც დადგმას, გმირები: ულიანოვს, იური იაკოვლევს და ვლადიმირ ეტუშს უნდა ეთამაშათ. პიესის მიხედვით, სამივე პერსონაჟი ასაკოვანია: გუსტავი 75 წლის, ფერნანი და ერნანი კი 60 წელს მიღწეულები. ალბათ, საინტერესო სახეებსაც შექმნიდნენ, მაგრამ სხვადასხვა მიზეზით სპექტაკლი არ შედგა.

რიმას ტუმინასმა სიბლეირასის პიესა ვახტანგოვის თეატრში 2011 წელს დადგა. პერსონაჟები  შედარებით ახალგაზრდა მსახიობებს ათამაშა: ფერნანი - მაქსიმ სუხანოვს, ერნანი - ვლადიმირ სიმიონოვს, გუსტავი - ვლადიმირ ვდოვიჩენკოვს. ვფიქრობ, ძალიან სწორადაც მოიქცა.  პიესაში, მართალია მითითებულია ზუსტი ასაკი, მაგრამ ისინი  ნებისმიერი ასაკის შეიძლება იყვნენ. პირველი სარეჟისორო ცვლილება, ინტერპრეტაცია სწორედ პერსონაჟთა  განზოგადებაშია. ტუმინასმა თავისი სათქმელი,  კონცეფცია იმგვარად გადმოსცა, რომ პიესის არც ერთი სიტყვა არა აქვს შეცვლილი, ამოგდებული ან გადაადგილებული.  უფრო მეტიც, არც ერთი სცენა, ეპიზოდი არ გადაუნაცვლებია და მოქმედების განვითარებაც დრამატურგისეული დატოვა. ერთი შეხედვით, ეს  ე. წ. არტისტული სპექტაკლი, სინამდვილეში რეჟისორის კონცეფციის „მორჩილია“. მის ნებას ექვემდებარება ყველა და ყველაფერი. ტუმინასი ამას, გემოვნებით, ნატიფი, დახვეწილი სარეჟისორო ხერხებით აკეთებს. რეჟისორი, ზედმიწევნითი სიზუსტით (სკრუპულოზურად) დამუშავებული დეტალებით, ფორმისა და ჟანრის ცვლილებით აღწევს განზოგადებას.

ნებისმიერ სიტუაციაში ადამიანი თავისუფლებისკენ უნდა ილტვოდეს - აი, ტუმინასის მთავარი სათქმელი. და, არა აქვს მნიშვნელობა: გიჟები, მოხუცები, უასხლკაროები, ომის ვეტერანები არიან ისინი, თუ, არა. შემოქმედებითი ჯგუფისთვის მთავარი ამოცანა: დიქტატურის და ომის ზეგავლენის, სქესთა ურთიერთობის, სიყვარულის, მეგობრობის, ადამიანის მარტოსულობის განცდის და თავისუფლებისკენ სწრაფვის - ტრაგი-კომიკურობამდე აყვანილი, განზოგადებული ამბის გადმოცემაა. რა თქმა უნდა, რეჟისორის,  „თეატრში ღმერთის“ (პრესკონფერენციაზე, ტუმინასმა იუმორით, ასე ახსნა  რეჟისორის დანიშნულება თეატრში) „დირიჟორობით“. ალბათ, სწორედ ამიტომაც, მტკივნეული, ზოგჯერ ფილოსოფიური თემების (საკითხების) გადმოსაცემად ტუმინასმა სევდანარევი კლოუნადის ფორმა აირჩია. ყვეალა სახის მაყურებლამდე სათქმელის მარტივად, მსუბუქუად მისატანად. რეჟიორმა, ადამიანთა უკუღმართ ბედზე, ერთდროულად სიცილის და ცრემლის მომგვრელი, სევდიანი კომედია შექმნა.

ბოლო წლებში,  თბილისელი მაყურებელი - „საჩუქარმა“ - ტუმინასის წარმოდგენებით გაგვანებივრა: „ძია ვანია“, „ევგენი ონეგინი“ (მოსკოვური დადგმები ვახტანგოვის თეატრში), „მადაგასკარი“ (ლიტვური სპექტაკლი). პირადად ჩემზე, უკანასკნელმა უდიდესი შთაბეჭდილება დატოვა (სარეჟისორო გამომგონებლობებით აღსავსე „ონეგინზე“ უფრო მეტად მომეწონა. ფესტივალის შარშანდელ ბლოგებზე შეგიძლიათ გაეცნოთ ჩემეულ შეფასებებს). ეს იყო ტკივილით, სითბოთი, სიყვარულით გაკეთებული კამერული სპექტაკლი. საკუთარი ქვეყანისა და ხალხის „აბსურდულ“ ყოფაზე  მოყოლილი ამბავი. იგივე განცდა დამეუფლა, სიბლეირასის მიხედვით, მოსკოვის ვახტანგოვის თეატრში განხორციელებული სპეტაკლის ყურებისას.

ზოგადად, ტუმინასის დადგმები თანამოაზრეთა ნამუშევრებია. სცენოგრაფია, მუსიკა, განათება - რეჟისორის კონცეფციას ჰარმონიულად ერწყმის. ალბათ, ამიტომაც, ბოლო წლებში, ტუმინასი სპექტაკლების ფორმას („ვიზუალს“), სარეჟისორო ენის უკეთ აღსაქმელად, თანამემაულეებთან ერთად ქმნის: მხატვარ - ადომას იაცოვსკისთან და კომპოზიტორ ფაუსტას ლატენასთან.

დარბაზში შესვლისთანავე, სცენა იპყრობს მაყურებლის ყურადღებას. მხატვრის მიერ შექმნილი სცენოგრაფია თითქოს გაჯადოებს. ორივე მხარეს, სხვადასხვა ზომის, ფორმის „კუბებია“ მიმოფანტული. ორკესტრისათვის განკუთვნილი პიუპიტრები სანოტო ფურცლებითურთ და ძველებური „ტონეტის“ სკამები. მარჯვენა მხარეს, შემოსაზღვრულ კვადრატში აგურების გროვა ყრია. შუაში ტრაპეციის ფორმის კუბი და ჯაჭვის ყელსაბამით, ძაღლის დიდი ფიგურა დგას. ერთ-ერთი კუბის უკან: სამი მწვანე, პატარა ზომის „ბუჩქი“ მოჩანს. მაღლიდან ჩამოშვებული შუშის ნათურები, ვარსკვლავების ასოციაციას ბადებს. ამ ყველაფერს,  შავი დიდი კედელი კრავს, რომელზეც წვრილი თეთრი ზოლია გამოსახული. დომინანტი ფერები კვლავ ტუმინას-იაცოვსკისეულია: ნაცრისფერი, შავი, თეთრი, შიგადაშიგ მოცისფრო გამონათებებით (შუქის მხატვარი: მაია შავდათუაშვილი). სცენოგრაფია სხვადასხვა ასოციაციის გამომწვევია: გაუდაბურებული, საზაფხულო პარკი, რომელშიც კონცერტები იმართება ხოლმე; ან, მიტოვებული, ძველებური აკლდამა-სასაფლაო. პიესაში მოქმედება მოწყალების სახლის ვერანდაზე ვითარდება. მართალია, დრამატურგს დეკორაციის დეტალები მითითებული აქვს, მაგრამ მხატვრისა და რეჟისორის მიერ შექმნილი სცენური გარემო ბევრად უფრო მასშტაბურია. გარდა ამისა, რა თქმა უნდა, ანტურაჟი და რეკვიზიტი, მსახიობებს ხელს უწყობს თავინთი პერსონაჟების უკეთ აღქმასა და გამოსახვაში. მაგალითად, სუხანოვ-ფერნანის მიერ შოპენის ბიუსტის შემოტანა და გატანა, იმ ეპიზოდში, როდესაც მეგობრებს, თავის ნამდვილ პროფესიას - პიანისტობას  გაანდობს; ან, მსახიობების მიერ გრძელი ხის მორის გამოყენება, იალქნიან გემზე მოგზაურობის ილუზიის შესაქმნელად და სხვა.

ტუმინასი თავის დადგმებში დიდ როლს ანიჭებს მუსიკას. მასთან მუსიკა, ისევე როგორც, სცენოგრაფია - ზოგადად სპექტაკლის, თუ, კონკრეტული სცენის, ეპიზოდის - განწყობის შემქმნელია. ამ შემთხვევაშიც, ლატენასის მუსიკალური რიგი, სარეჟისორო კონცეფციის  ამსახველია. მუსიკა, თითქმის მთელი სპექტაკლის განმავლობაში ჟღერს. მხოლოდ, ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი ვერბალური თუ ფიზიკური გამოხატვისას წყდება. (ამ სპექტაკლშიც, სხვა კომპოზიტორთა მუსიკალური ნაწარმოების ნაწყვეტებია გამოყენებული, მაგალითად, შოპენის). რა თქმა უნდა, აქაც ერთი მთავარი ლაიტმოტივი არსებობს. ამასთანავე, (პიტერ ბრუკს დავესესხები) მუსიკა ცალკე კი არ ჟღერს, არამედ სპექტაკლის (რეჟისორის ჩანაფიქრის) ჰარმონიული კომპონენტი, მისტიკურობის შემქნელია.

პიესაში და სპექტაკლშიც სამი პერსონჟი, სამი გმირია. ჟერალდ სიბლეირასის მოქმედ პირთა ჩამონათვალი ასე გამოიყურება: გუსტავი, ფერნანი, რენე. ტუმინასის სპეტაკლში კი პერსონაჟები (სიის მიხედვით) ამგვარად განლაგდნენ: ფერნანი, რენე, გუსტავი. პიესაშიც და სპექტაკლშიც, თითქოს მთავარი როლი არ არსებობს, მაგრამ დრამატურგიულ ნაწარმოებში, გუსტავს მიჰყავს „აღლუმი“. პიესაში გუსტავი: მთავარი მეოცნებე, მთავრი „რევოლუციონერი“, მთავარი მეამბოხეა. ტუმინასთან კი, მთავარი გმირი, მაქსიმ სუხანოვის მიერ შექმნილი ფერნანის, ერთი შეხედვით, მოსულელო პერსონაჟია: აჩაჩული შარვლით, მოტვლეპილ თავზე დიდი მოიასამნისფრო ლაქით, „დონდლო“ გარეგნობით. სამივენი 1914-18 წ. ომის ვეტერანები და მეორე მსოფლიო ომის მომსწრენი არიან. რენე და ფერნანი ომმა ინვალიდებად აქცია: ერთს ფეხი აქვს დაზიანებული, მეორეს თავში ყუმბარის ნაწილი გასჩხერვია. სამივე მსახიობი, პროფესიონალურად ასრულებს რეჟისორის მიერ დასახულ ამოცანას, მაგრამ, ვფიქრობ, ვლადიმირ სუხანოვმა, ყველაზე კარგად გააცნობირა რას ითხოვდა მისგან რეჟისორი. გულკეთილი, მიმნდობი, ადამიანის მოყვარული, თავის დროზე ქალთა „გულის“ მპყრობელი, ნიჭიერი პიანისტი... მისი „გულყრები“, უფრო მეტად, რეალური სამყაროდან გაქცევის გამომხატველია, ვიდრე ომში მიღებული ნაიარევის. ვლადიმირ სიმონოვის რენე - გრძელი ფრაკით, ცილინდრით, ხელჯოხითა და ხელში წიგნით - პატარა გოგოების მოყვარული (უნებურად, ნაბოკოვის „ლოლიტა“ გახსენდება) ე. წ. ინტელექტუალი „დენდია“, რომელსაც ყველაზე მეტად, „სიმშვიდე“ სურს და ამ გარეგნული „სიმშვიდის“ მოსაპოვებლად „ყურმოჭრილ მონობაზეც“ თანახმაა. რეჟისორმა იგი პირველ ვიოლინოდაც მოიაზრა (ავანსცენაზე გამოტანილ პიუპიტრთან ჯდება ხოლმე). მსახიობს, ვლადიმირ ვდოვიჩენკოს გუსტავის პერსონაჟში, უხეშობის მიღმა შეფარული, სინამდვილეში არისტოკრატული წარმოშობის, ჭკვიანი, განათლებული, ნიჭიერი ადამიანი უნდა გამოეხატა. გუსტავი, არისტოკრატი, უკმაყოფილების, და უხეშობის მიღმა ფარავს თავის გულიტკივილს... ცოლმაც უღალატა და გაცვალა „ქიმიკოს თუ ფლორისტ“ მეაფთიაქეში. ჩუმი, ნიჭიერი გმირი, რომელიც ფაშისტებს არ შეუშინდა და თავის თანამდებობაზე დარჩა... სამივე მსახიობი კარგად თამაშობს, ხოლო, სუხანოვის სამსახიობო ოსტატობა და პროფესიონალიზმი, აღსაფრთოვანებელია. 19 ოქტომბერს ნათამაშებ სპექტაკლში, მხოლოდ მან, როგორც ნამდვილმა არტისტმა, მოახერხა დარბაზში მსხდომთა რეაქციების გაძლება (ზოგჯერ უდგილოდ სიცილი) და მაყურებელზე არ „ითამაშა“. მხოლოდ, მან შეძლო, პერსონაჟის, შინაგანი თუ ფიზიკური, „ქმედითი“ ხაზის  ბოლომდე ერთგულება. პრესკონფერენციაზე ტუმინასმა შეკითხვაზე: არ გიჭირით, თქვენს მიერ დაარსებულ ლიტვურ თეატრსა და რუსულ, ვახტანგოვის თეატრში მუშაობის შეთავსება? ხუმრობით გვიპასუხა - არ მიჭირს, ვინაიდან მსახიობთან მუშაობა ყველგან ერთნაირად მიმდინარეობს. მსახიობი, რომელიც მოდის შენთან სამუშაოდ, შეიძლება მეწველ ძროხას შევადაროთ. თავიდან იგი გპირდება, რომ ყოველდღიურად (მუდმივად) 20 ლიტრ რძეს მოიწველის. თავიდან, მართლაც ასეა... შემდეგ, ნელ-ნელა წველადობა კლებულობს და... შეიძლება ბოლოს, მეწველი ძროხა, „ქორბუდა“ ირმად იქცეს... ალბათ, სუხანოვი ამაყ, „ქორბუდა ირმად“ ჯერ-ჯერობით არ გარდაქმნილა ...

სამივე გმირი ომმა გაანადგურა. სამივე მოწყალების სახლში გაამწესა, მეტრნახევრიანი მადლენის დიქტატის ქვეშ მოაქცია. მადლენი პიესისა და სპექტაკლის უხილავი პერსონაჟია. რეჟისორმა და მხტვარმა მისი, როგორც „საშიში დესპოტის“ ძალიან „სასაცილო“, გროტესკული ფიზიკური გამოხატულება შექმნეს. გადიდებული ფოტო-პორტრეტი, რომელიც ფინალისკენ ზევიდან დაეშვება სცენაზე.  ასეთი ხერხი ტუმინასმა სპექტაკლის მსვლელობისას სამჯერ, კულმინაციურ მომენტებში გამოიყენა: პერსონაჟთა მეგობრის, თანამოსახლის - მაიორ მერსიეს - დასაფლავებისას. მან ვეღარ გაუძლო მოწყალების სახლში ცხოვრებას, „მადლენის ტერორს“ და სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.  ფერნანის დის გარდაცვალების ამბის გამოაშკარევებისას და  გუსტავის მიერ შეთავაზებული „გაქცევის“ სტრატეგიული გეგმის შედგენისას. სამივეჯერ, გადიდებული პორტრეტებს, რეჟისორმა და მხატვარმა, სხვადასხვა შინაარსობრივი დატვირთვა მიანიჭეს, ამავდროულად სამივე  გროტესკულ-პაროდიული მეტაფორაა.

ამბობენ, ოცნება ბოლოს კვდებაო... სიბლეირასის პიესაში: გაქცევის, გათავისუფლების სიმბოლოა ალვების კენწეროებში მოშრიალე ქარი. გუსტავი აკვირდება ხოლმე ალვის ხეებს და ცდილობს მეგობრებსაც დაანახოს... საბოლოოდ ისინი სწორედ მათკენ გაფრინდებიან... სპექტაკლში, რეჟისორმა და მხატვარმა, ისევ გროტესკულ-პაროდიულად, კლოუნადის შემცველი ხერხებით გამოხატეს - ფერნანის, გუსტავისა და რენეს - ოცნება. ეს, სწორედ ის პატარა მწვანე ბუჩქებია, რომლიც ზევით, სცენოგრაფიაზე წერისას ვახსენე. ძაღლის გაქვავებული ფიგურაც პიესიდანაა. მაგრამ, ტუმინას-იაცოვსკისეული ჯაჭვის ყელსაბამიანი უზარმაზარი ძაღლის ფიგურა უფრო მითოსურ-იგავურია (ყველა ხალხისა თუ კულტურის ძველ მითში ფიგურირებს ძაღლი): მცველი, გადამყვანი, მეგობარი... ჯაჭვის ყელსაბამი კი, ალბათ, მიჯაჭვულობის მეტაფორაა, ამქვეყნად მიჯაჭვულობის...

საოცრად ლამაზი, მიმზიდველი და შინაარსობრივად მრავლისმთქმელია, ეკრანის გამოყენება და მასზე,  ერთი მესამედით, ასახული მთვარე. როგორც უკვე აღვნიშნე, თავიდან უკანა კედელზე წვრილი თეთრი ზოლია, მოვლენების განვითარებასთან ერთად, ეს ზოლი, თანდათან დიდება. პერსონაჟთა ოცნებების წუთებში ცისფერი შეფერილობისაა. ფინალში კი, „მეოთხე მეგობრის“ (ძაღლის საკულტო ფიგურის) თავაწეული ყმუილის ფონზე, მთელ სიგრძე-სიგანეზე გაზრდილ ეკრანი თეთრად ლივლივებს... პერსონაჟები მაყურებლისკენ ზურგით სხდებიან (ამ ხერხსაც რამდენჯრმე იმეორებს რეჟისორი) და თეთრ უსასრულობაში უჩინარდებიან...

19 ოქტომბერს გამართულ პრესკონფერენციაზე ტუმინასმა ბრძანა - ხელოვნება ღმერთებთან საუბარია... მე კი, მის სიტყვებს დავუმატებდი: რიტუალიდან, „თამაშებრი ქცევიდან“ დაბადებული თეატრი ღმერთებთან თამაშია... ტუმინასი - ღვთისგან ბოძებული ნიჭით დაჯილდოებული სათეატრო რეჟისორია...

„ქარი ალვებში შრიალებს“: დეტალებით, მეტაფორა-სიმბოლოებით,  ნატიფი რეჟისურით გაკეთებული,  აბსოლუტურად საავტორო სპექტაკლია.

 

10/23/2016
CONTACT
  • GIFT/ Georgian International Festival of Arts in Tbilisi in honor of Michail Tumanishvili
  • 164, Agmashenebeli Avenue, 0112 Tbilisi, Georgia
  • General enquiries : + 995 32 235 0203
  • Press Office: + 995 551176818
  • tbilisigiftfestival@gmail.com




კონტაქტი
  • მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის ხელოვნების საერთაშორისო ფესტივალი „საჩუქარი“
  • დავით აღმაშენებლის გამზირი 164, 0112 თბილისი, საქართველო
  • ფესტივალის ოფისი : + 995 32 235 0203
  • პრეს სამსახური: + 995 551176818
  • tbilisigiftfestival@gmail.com